از «فرقه» تا «معنویت»: بررسی سه تغییر پارادایمی در مطالعه دینداری خارج از «دیانت»
نویسندگان
1 گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
doi
10.48308/jipt.2025.241019.1660چکیده
در یک قرن گذشته، دینداری غیررسمی و خارج از نهاد دیانت دچار تحولی شتابان، پیچیده و چندلایه شده است. در واکنش به این پدیده، علوم اجتماعی و دینپژوهی طی دورههای گوناگون، از اصطلاحات متعددی برای طبقهبندی و تحلیل آن استفاده کردهاند، از «فرقه» و «نحله» تا «جنبشهای نوپدید دینی»، «عصر جدید/ نیوایج» و «معنویتگرایی جدید». این تنوع اصطلاحات نهتنها بازتابی از دگرگونیهای درون پدیده است، بلکه حاصل چرخشهای نظری، تغییرات معرفتی و تحولات مفهومی در سنتهای پژوهشی است. مطالعه حاضر، با بهرهگیری از روش تاریخ مفاهیم (راینهارت کوزلک) و برپایه چهارچوب نظری نوری تیناز، در پی بازسازی سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات بهکاررفته در نامگذاری و مطالعه این پدیده از 1930 تا 2010 میلادی است. براساس یافتههای این مطالعه، تحول اصطلاحات در این حوزه را میتوان در قالب سه دوره اصلی و سه حلقه انتقالی صورتبندی کرد که هریک نشاندهنده چرخش در رویکردهای تحلیلی، رشتههای مداخلهگر و زمینههای اجتماعی است. این تقسیمبندی هم امکان شناخت دقیقتر پدیده را فراهم میآورد و هم نسبت آن با دانش تولیدشده در پیرامون را روشن میکند. درنهایت، پژوهش حاضر با تمرکز بر مناسبات بین زبان، گفتمان نظری و تحولات اجتماعی چهارچوبی میانرشتهای برای فهم تاریخیِ تحولات دینداری خارج از دیانت رسمی ارائه میکند.
