وقتی پرداخت خراج نشانۀ حکومت نیست: شوش آغازایلامی و منطق پرداخت در یک اقتصاد غیرمتمرکز
نویسندگان
1 دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد ورامین-پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، ایران
2 استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3 دکتری باستانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
doi
10.22034/jasi.2026.2082411.1604چکیده
گِلنبشتههای آغازایلامی شوش معمولاً در قالب شواهدی از یک نظام اداری متمرکز و حکومت محور تفسیر شدهاند. این پژوهش با تمرکز بر متون پرداخت خراج، این پرسش را مطرح میکند که آیا تمرکز مشاهده شده در ساختار ثبت این گلنبشتهها الزاماً بهوجود بوروکراسی حکومتی و نظام خراجگیری متمرکز دلالت دارد، یا میتوان آنرا حاصل سازوکارهای تنظیم اقتصادی در چارچوب شبکهای پیشحکومتی دانست؛ بهطور مشخص، این پرسش مطرح میشود که، منطق ثبت پرداختها در گِلنبشتههای آغازایلامی چگونه سازمانیافته و آیا تفاوت ماهیت کالاهای پرداختی به تفاوت در منطق اقتصادی میانجامد یا صرفاً تفاوتی عملیاتی در شیوهی ثبت ایجاد میکند. روششناسی پژوهش بر تحلیل محتوایی دقیق دو گلنبشتۀ شاخص از شوش، MDP26: 118 و MDP06: 353، استوار و شامل بازخوانی نشانهها، بررسی واحدهای شمارشی، تحلیل ساختار تیترها و ردیفهای حسابداری، و تطبیق میان ثبت محصولات کشاورزی ذخیرهپذیر و پرداختهای دامی غیرقابل ذخیره است. این تحلیل با رویکردی ساختاری-تطبیقی انجامشده و از پیشفرضهای حکومتمحور در تفسیر دادهها فاصله میگیرد. نتایج نشان میدهد که هر دو متن از منطق ثبت ماژولار و فردبهفرد پیروی میکنند و تمرکز موجود در گلنبشتهها بیشتر به حوزهی ثبت، تسویه و حسابرسی محدود است تا تمرکز نهادی یا سیاسی. تفاوت میان ثبت غلات و دام زنده به تفاوت در شیوههای عملیاتی حسابداری انجامیده است، نه به دو نظام اقتصادی مجزا. برایناساس، گلنبشتههای آغازایلامی شوش بازتاب نوعی اقتصاد سیّال و شبکهای هستند که در آن واحدهای اقتصادی مستقل ازطریق گرههای کارکردی و ثبتهای موقتی به یکدیگر متصل میشوند. این نتیجهگیری امکان بازخوانی اقتصاد شوش آغازایلامی را در چارچوبی غیرحکومتمحور و پیشحکومتی فراهم میآورد.
