بازار امر قدسی: مطالعهای بر کالاییشدن سوغات متبرک در زیارت مشهد
نویسندگان
1 استادیار جامعهشناسی، گروه جامعهشناسی گردشگری، پژوهشکده گردشگری، جهاد دانشگاهی، مشهد، ایران، نویسنده مسئول
2 استاد جامعهشناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.
doi
10.22034/jasi.2026.733656چکیده
سوغات متبرک، بهعنوان بخشی از مناسک زیارت در حرم امام رضا (ع)، همواره حامل معنای قدسی و عامل انتقال برکت به زائر و اطرافیان او بوده است. این مطالعه با هدف بررسی فرایند کالاییشدن سوغات متبرک و دگرگونی معنایی و شکلی آن در زیارت مشهد انجام شده است. چهارچوب نظری پژوهش مبتنیبر مفاهیم «کالاییشدن» و «چرخۀ فرهنگی اشیا» است. این پژوهش با رویکرد مردمنگارانه و با تکنیک مشاهده و مصاحبه در محدودۀ حرم امام رضا (ع) و بازارهای اطراف آن انجام شده است. یافتهها نشان میدهد تولید انبوه فرش، کاشی، نمک، و نبات متبرک در قالب سوغات آنها را به کالایی عمومی و فراگیر و در دسترس تبدیل کرده است. اشیای متبرک در زیارت مشهد، از مسیر سنتی تقدسیابی خارج شده و در قالب منطق بازار به کالاهای قیمتگذاریشده، بستهبندیشده، و مصرفکنندهمحور تبدیل شدهاند. این فرایند همزمان با گسترش برندهای وابسته به آستان قدس رضوی رخ داده است. مطالعۀ حاضر از طریق تحلیل چرخۀ فرهنگی اشیای متبرک نشان میدهد اشیایی که طی فرایند تقدسبخشی، تکینه شده و از چرخۀ کالایی خارج شدهاند، با کالاسازی مجدد دوباره به چرخۀ کالایی بازگشتهاند. کالاییشدن امر قدسی تنها به تبدیل اشیاء به کالا محدود نمیشود، بلکه الگوهای تجربۀ زیارت، مصرف، و ادراک زائران از سوغات متبرک را نیز دگرگون میسازد. این پژوهش همچنین به بررسی تناقضات ناشی از نفوذ منطق بازار در حریم مقدس و پیامدهای آن بر نابرابری دسترسی و کاهش تقدس ذاتی اشیاء میپردازد.
