فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دین در جوامع سنتی، علاوه‏بر کارکرد معنوی، نقش تبیینی و درمانی نیز بر عهده داشت. در جامعۀ ایران دورۀ قاجار باورهای دینی مردم، به‌ویژه انگاره‌های تقدیرگرایی و توسل، به شکل‌گیری الگوی درمانی قدسی ـ آیینی انجامید. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که این دو انگاره چگونه بر رفتار درمانی ایرانیان تأثیر گذاشته و چه پیامدهایی برای مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی و کارآمدی نظام پزشکی، اعم از طب سنتی و نوین، داشته‌اند. سؤال پژوهش این است که تعامل تقدیرگرایی و توسل چگونه موجب شکل‌گیری یک نظام درمانی آیینی شده و چه تأثیری بر پذیرش یا مقاومت دربرابر طب جدید داشته است. مدعای پژوهش بر این اساس است که تقدیرگرایی و توسل با کاهش مسئولیت فردی و تشویق به توسل به مکان‌ها، اشیا، و متون مقدس موجب تضعیف کارآمدی طب سنتی و مانع توسعۀ طب نوین شده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و روش تحلیل محتوای کیفی، منابعی شامل سفرنامه‌ها، گزارش‌های پزشکی، متون دینی، و اسناد دورۀ قاجار را بررسی و الگوهای معنایی مرتبط با این دو انگاره را تحلیل می‌کند. نتایج نشان می‌دهد تعامل تقدیرگرایی و توسل، ضمن ایجاد آرامش روانی، نظام درمانی آیینی قدرتمندی به‏وجود آورد که در مواجهه با بحران‌های سلامت فعال‌تر می‌شد اما کارآمدی طب سنتی و نوین را محدود می‌کرد و مسئولیت‌پذیری مردم در مراقبت از سلامت را کاهش می‌داد.