ارزیابی جامع پتانسیل سیلخیزی حوضه آبریز گرگانرود براساس فاکتورهای مؤثر
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته ژئومورفولوژی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
doi
10.22111/jneh.2025.48905.2049چکیده
سیلابها بهعنوان بخشی جداییناپذیر از چرخه طبیعی هیدرولوژیکی، میتوانند منجر به اختلالات اجتماعی قابلتوجه و تغییرات مورفولوژیکی در محیطهای رودخانهای و دشتهای سیلابی شوند. درک عوامل مؤثر و تأثیر نسبی آنها بر حساسیت حوضه به سیلاب برای مدیریت پایدار منابع آب و کاهش خطر سیلاب حیاتی است. این مطالعه رویکردی سادهشده برای ارزیابی حساسیت به سیلاب در حوضه رودخانه گرگانرود ارائه میدهد که با ادغام مجموعهای جامع از عوامل مؤثر انجام شده است. این عوامل شامل متغیرهای اقلیمی (میانگین بارش روزانه و ساعتی، عمق برف و معادل آبی ذوب برف)، ویژگیهای توپوگرافی (مدل رقومی ارتفاع، شیب و جهت شیب)، خصوصیات ژئومورفولوژیکی (فاصله تا رودخانههای اصلی، بافت خاک، زمینشناسی، نزدیکی به گسلها، تراکم زهکشی)، کاربری اراضی/پوشش زمین، وضعیت پوشش گیاهی و مداخلات انسانی میباشند. هر یک از ۱۳ عامل استانداردسازی شده و وزندهی مساوی دریافت کردند، سپس با استفاده از ترکیب خطی وزنی، نقشه حساسیت به سیلاب تولید شد. اعتبارسنجی با استفاده از میانگین سری زمانی دادههای اوج دبی از ۲۶ ایستگاه هیدرومتری، با بهرهگیری از ضریب همبستگی رتبهای اسپیرمن و تحلیل منحنی مشخصه عملکرد گیرنده (ROC) انجام شد. تحلیل حساسیت با حذف متوالی هر عامل برای ارزیابی تأثیر آن بر نتایج حساسیت به سیلاب صورت گرفت. یافتهها نشاندهنده پتانسیل بالاتر سیلاب در بخشهای جنوب شرقی، غربی و شمال شرقی حوضه هستند. ضریب همبستگی اسپیرمن و مساحت زیر منحنی ROC برای دوره بازگشت ۱۰۰ ساله در ۱۵ ایستگاه هیدرومتری به ترتیب ۰.۶۶ و ۰.۶۸ بود. تحلیل حساسیت نشان داد که بارش ساعتی، معادل آبی ذوب برف و ارتفاع بهعنوان مؤثرترین عوامل شناسایی شدند. روش پیشنهادی چارچوبی عملی برای شناسایی مناطق مستعد سیلاب در حوضه گرگانرود ارائه میدهد که تسهیلکننده اولویتبندی مداخلات مدیریتی و برنامهریزی حوضه آبریز است.
