ساخت آغازگری جملات امری در زبان فارسی
نویسندگان
1 دانشیار زبان شناسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
doi
10.22054/ls.2025.87635.1739چکیده
این پژوهش با تکیه بر دستور نقشگرای نظاممند و با محوریت مفهوم آغازگر، به بررسی ساخت آغازگری در جملات امری زبان فارسی میپردازد. در این دستور، نخستین سازۀ جمله به شرط آنکه یکی از بخشهای تجربه یعنی مشارک، فرایند یا افزودۀ حاشیهای باشد، آغازگر است. این آغازگر میتواند بینشان یا نشاندار باشد. در زبان انگلیسی، آغازگر بینشان در جملات خبری، فاعل، در جملات امری، فعل، در جملات پرسشی بله ـ خیر، فعل کمکی و فاعل و در جملات پرسشی پرسشواژهای، خود پرسشواژه است. در زبان فارسی نیز، در بیشتر ساختها آغازگر بینشان وضعیتی مانند جملات خبری دارد. با این حال، جایگاه آغازگر در جملات امری کمتر بررسی شده است. برای ارزیابی این موضوع، ۲۰۹۹ جملۀ امری از پیکرۀ وابستگی نحوی زبان فارسی استخراج و در حدود نیمی از دادهها ساخت آغازگری بررسی شد. فرض پژوهش بر آن بود که در بخشی از این جملات، بهویژه مواردی با افعال حرکتی، فعل میتواند آغازگر بینشان باشد. یافتهها نشان داد که بیش از ۹۰ درصد جملات امری در زبان فارسی ساختار فعلپایان دارند. حدوداً در 10 درصد از جملات فعلِ دارای متمم بندی در ابتدای جمله میآید و متمم آن در پایان جمله ظاهر میشود و از این تعداد، حدود نیم درصد جملات، شامل بندهای سادهای هستند که فعل را در آغاز قرار میدهند. نتایج کلی پژوهش نشان میدهد الگوی آغازگری در جملات امری زبان فارسی تابع الگوی فعلپایانی است.
