تبیین ابعاد ژئوپلیتیکی امپریالیسم و قلمروگستری آن
نویسندگان
1 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران
2 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی
doi
10.22059/jhgr.2022.342700.1008487چکیده
امپریالیسم، به مثابة یک نظریه و فرایند، تأثیرات شگرفی در تغییر فضاهای جغرافیایی و مکانیسم های ژئوپلیتیکی گذاشته است. این پدیده، بیش از هر چیزی با وقوع انقلاب صنعتی در بریتانیا و گسترش فضای سرمایه داری، پیوند خورده است؛ به گونه ای که کوشش فزایندة قدرت های اروپای غرب برای گسترش قلمرو خود و به دست آوردن منابع اولیة مورد نیاز برای اقتصاد و صنعت رو به رشد و نیز ایجاد محدودیت برای رقبا امپریالیسم را به مراحل گوناگونی وارد کرده که هر مرحله الگوهای قلمروگستری و ژئوپلیتیکی خاص خود را تولید کرده است. بر این اساس، در تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به تبیین الگوهای گسترش قلمروی امپریالیسم با رویکرد رئالپلیتیک پرداخته شده است. نتایج نشان می دهد امپریالیسم از منظر فضایی سه مرحله را پشت سر گذاشته است که در ادبیات ژئوپلیتیک از آن با نام «بازیهای بزرگ» یاد شده است. در مرحلة اول، دو قطب ژئوپلیتیکی بریتانیا و روسیه نیروهای اصلی و هژمون بلامنازع شناخته می شوند که میدان منازعة آنان در قلمرو اورآسیا و جنوب آسیا قرار داشت. در مرحلة دوم، همگرایی چندجانبه علیه آلمان و سپس چندجانبه گرایی اروپای غرب علیه اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت و به تبع آن غرب آسیا و اورآسیا نیز بهعنوان میدان های ثانوی به فضایی برای رقابت های ژئوپلیتیکی تبدیل شدند. در مرحلة سوم که پس از فروپاشی شوروی آغاز شده و تاکنون ادامه دارد، یکجانبه گرایی ایالات متحدة امریکا وجه اصلی و بارز امپریالیسم را تولید کرده است. در این مرحله، غرب آسیا، اورآسیا، و حوزة آسیا- پاسیفیک میدان مهم قلمروگستری بهشمار میآیند که با آغاز تحولات اوکراین در زمستان 2022، بهنظر میرسد میدان بازی امپریالیسم از اورآسیا به حوزة آسیا- پاسیفیک و سپس غرب آسیا گسترش یافته و تحولات فضایی گستردهای را تولید خواهد کرد.
