فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اخلاق آفرینی دادرس (عدالت قضایی) در رویارویی با موضوعات روزافزون عام و خاص و چگونگی تحقق آن از دیدگاه اثبات‌گرایان (متن‌گرایی) و ابزارگرایان (تفسیرگرایی) از چالش‌های اساسی دادرسی محسوب می‌شود. در مقالۀ پیش‌رو با بهره‌گیری از روش توصیفی و تحلیلی به تبیین امکان یا عدم امکان اخلاق‌سازی (متن و تفسیر) قانون بر اساس مکاتب حقوقی برآمدیم. طبق یافته‌های پژوهش مناط نظریۀ اثبات‌گرایان با پیش‌فرض موضوعیت‌انگاری متن قانون و برقراری عدالت قضایی فرضی، حکمرانی متن قانون است. بر همین مبنا حسب منع اخلاق‌گرایی دادرس، منع دیکتاتوری دادرس، منع تعدی از قلمرو قانون و منع اختلال و بی‌نظمی، تفسیر قانون بر مبنای اصول اخلاقی ممنوع است؛ یعنی دادرس فرمانبردار مطلق قانونگذار - عدلیه عبد مقنن- است؛ اما مناط نظریۀ ابزار‌گرایان با فرض طریقیت‌انگاری قانون و تحقق عدالت قضایی حقیقی، حکمرانی تفسیر قانون است. بر این بنیان اگر متن (محتوای) قانون، عاری از اصول اخلاقی باشد، دادرس می‌تواند با تمسک به سیرۀ عقلا و فهم عرفی، تحولات بشری و اقتضای دادرسی، استعارۀ قضایی و طریقیت قانون آن را تفسیر کند و با اخلاق بما هو اخلاق منطبق گرداند. مطابق این ره‌آورد نوین محکمه،و دادرس ناجی و یاریگر محض قانونگذار قلمداد می‌شود.