تحلیلی بر مفهوم سوءاستفاده از روند از طریق تجدید ساختار شرکتی در اختلافات سرمایهگذاری بینالمللی بر مبنای کنوانسیون داوری «ایکسید»
نویسندگان
1 . استادیار، گروه حقوق، واحد خمینی شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، خمینی شهر، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
doi
10.22099/jls.2025.52055.5253چکیده
مقدمه: معاهدات دوجانبه سرمایهگذاری با هدف ایجاد مشوقها بین کشورهای مختلف منعقد میشوند؛ بااینوجود این معاهدات ممکن است از سوی اشخاصی حقیقی یا حقوقی که دولت آنهاطرف معاهدات مذکور نیستند، مورد سوءاستفاده قرار گیرند. یکی از مصادیق این نوع سوءاستفادهها، سوءاستفاده از روند، در قالب «تغییر ساختار شرکت» است که دیوان داوری ایکسید در پروندههای مختلف سرمایهگذاری بینالمللی به دفعات با آن مواجه بوده است. در این موارد دیوان داوری ایکسید در پروندههای متعدد نشان داده اجازه استناد به صلاحیت دیوان در فرض احراز سوءاستفاده از روند دادخواهی را نخواهد داد، چراکه این اقدام با اهداف کنوانسیون، از جمله ترویج سرمایهگذاری بینالمللی و توسعه اقتصادی کشورهای میزبان سرمایه در تعارض است. در این پژوهش نویسندگان با هدف تحلیل مفهوم سوءاستفاده از روند و نحوه تحقق آن در قالب تغییر ساختار شرکتی، سعی در ارائه تحلیلی جامع در رابطه با موضوع تحقیق و موازین عدم اجابت دعاوی ناشی از سوءاستفاده از طریق ساختار سرمایهگذاری شرکتی دارند. روش: نویسندگان با روش کتابخانهای و با ابزار فیشبرداری به جمعآوری مطالب و تحلیل دادههای تحقیق پرداختهاند. در این خصوص در ابتدا به تبیین مفهوم سوءاستفاده از روند و مقایسه آن با مفهوم سوءاستفاده از حق پرداخته شده و متعاقب آن نحوه تحقق سوءاستفاده از روند در پرتو تغییر ساختار شرکتی تحلیل شده و در نهایت به تحلیل یافتههای تحقیق در رابطه با نقش حسننیت و سایر سازوکارهای حقوقی در راستای جلوگیری از تحقق سوءاستفاده از روند پرداخته شده است. یافتهها: با مداقه در مباحث تحلیلی مقاله، از آنجایی که سوءاستفاده از روند دادخواهی، به طور مشخص از طریق تغییر ساختار شرکتی، از یک طرف عملی برخلاف اصل بینالمللی حسننیت در داوریهای بینالمللی تلقی شده و از طرف دیگر با اهداف مفروض در اجرای منصفانه حقوق و تضامین پیشبینیشده در معاهدات دوجانبه سرمایهگذاری که با هدف ترویج سرمایهگذاری بینالمللی و تحصیل منافع ملموس برای کشور میزبان سرمایه و ارائه تضامین درخور توجه به سرمایهگذاران واقعی تعارض دارد، همگام با دیدگاه حقوقدانان، دیوان داوری ایکسید نیز در پروندههای متعدد، از پذیرش خواستههای مبتنی بر سوءاستفاده از روند خودداری کرده است. در خصوص چرایی عدم اجابت ادعاهای مطروحه در چنین مواردی که از طریق تغییر ساختار شرکتی بهعنوان یکی از صور سوءاستفاده از روند تحقق میآید؛ و بر مبنای آن خواهانها در واقع با تغییر ساختار شرکت، صرفاً بهعنوان عاملی جهت تحصیل مزایای یک معاهده دوجانبه مشخص عمل کردهاند که قبل از تغییر ساختار شرکت حق استناد به معاهده دوجانبه مربوطه را نداشتهاند، چنین اقداماتی در بیشتر پروندهها با ایراد سوءاستفاده از روند از سوی دولتهای میزبان سرمایه، بهعنوان خواندگان پرونده مواجه شدهاند و محاکم داوری نیز در نهایت با پذیرش ایراد خواندگان، حکم به ضرر خواهانها در پروندههای متعدد صادر کردهاند. در این خصوص چهار الزام وجود صلاحیت شخصی، صلاحیت زمانی، صلاحیت موضوعی و همچنین الزام رضایت از جمله معیارهای هستند که رویه داوری تحت مقررات ایکسید نشان داده در صورتی که عمل خواهان با ملزومات یکی از این معیارها منطبق نباشد، میتواند در جرگه دلائل عدم پذیرش ادعاهای مطروحه باشد. نتیجهگیری: با توجه به فقدان تعریف مشخص از واژه سرمایهگذاری در ماده 25 کنوانسیون ایکسید، الزامات در نظر گرفتهشده برای پذیرش و تحلیل دعاوی سرمایهگذاری در کنار اصل بینالمللی حسننیت؛ از جمله مواردی هستند که رویه داوری سرمایهگذاری بینالمللی نشان داده با سختگیری در احراز آنها میتوان در فرض طرح ایراد سوءاستفاده از روند از سوی دولت میزبان سرمایه، از پذیرش ادعاها علیه دولتهای میزبان سرمایه با هدف جلوگیری از تحقق سوءاستفاده از روند دادرسیهای مرکز داوری ایکسید و همچنین در جهت عدم استناد توأم با سوءنیت به مفاد معاهدات دوجانبه سرمایهگذاری جلوگیری کرد.
