فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: جنگ دوازده‌روزه میان رژیم صهیونیستی و ایران در ژوئن ۲۰۲۵، نقطه عطفی در روابط پرتنش منطقه‌ای محسوب می‌شود که پرسش‌های بنیادینی را در خصوص حدودوثغور مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها احیا کرد. این درگیری با حملات هماهنگ هوایی و سایبری رژیم اسرائیل علیه اهداف نظامی، زیرساختی و غیرنظامی در خاک ایران آغاز و با حمایت مستقیم و غیرمستقیم ایالات متحده تشدید شد. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی این موضوع است که آیا اقدامات نظامی رژیم صهیونیستی واجد وصف «تجاوز نظامی» و نقض قواعد آمره حقوق بین‌الملل بوده و مسئولیت مستقل آن را محقق می‌سازد؟ و در صورت مثبت بودن پاسخ، تا چه حد می‌توان مسئولیت اشتقاقی این رژیم را به دلیل کمک، تسهیل و همکاری آگاهانه با ایالات متحده در ارتکاب اعمال متخلفانه تبیین کرد؟ هدف اصلی مقاله، تبیین ابعاد حقوقی و مبانی نظری مسئولیت بین‌المللی مستقل و اشتقاقی رژیم اسرائیل در پرتو این واقعه است.روش‌ها: این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی و با روش تحقیق کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌های مورد استناد شامل اسناد رسمی بین‌المللی (مانند گزارش‌های سازمان ملل متحد، بیانیه‌های شورای امنیت و اسناد کمیسیون حقوق بین‌الملل)، آرای مراجع قضایی بین‌المللی (نظیر دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان اروپایی حقوق بشر)، گزارش‌های نهادهای مستقل حقوق بشری و رسانه‌های معتبر بین‌المللی است. تحلیل بر مبنای چارچوب حقوقی حاکم بر مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها، به‌ویژه طرح ۲۰۰۱ کمیسیون حقوق بین‌الملل و مقررات منشور ملل متحد صورت گرفته است. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش در سه محور اصلی قابل ارائه است:- مسئولیت مستقل رژیم صهیونیستی: اقدامات رژیم اسرائیل در آغاز و گسترش جنگ دوازده‌روزه، از منظر حقوق بین‌الملل واجد تمامی عناصر «تجاوز نظامی» بوده است. ادعای دفاع مشروع پیش‌دستانه این رژیم، با معیارهای سخت‌گیرانه آزمون کارولین و شرایط ماده ۵۱ منشور ملل متحد سازگار نبوده، زیرا شواهد معتبری از وجود تهدید فوری و قاطع از سوی ایران ارائه نشده است. بنابراین، توسل به زور اسرائیل نقض صریح بند ۴ ماده ۲ منشور و قاعده آمره منع توسل به زور محسوب می‌شود. همچنین، گستردگی حملات به مناطق با تراکم جمعیت غیرنظامی و زیرساخت‌های حیاتی، ناقض اصول بنیادین حقوق بشردوستانه از جمله تفکیک، تناسب و احتیاط بوده است. از منظر انتساب، کلیه عملیات مستقیم نیروهای مسلح اسرائیل و نیز اقدامات نیابتی تحت هدایت یا کنترل مؤثر نهادهای امنیتی آن، مطابق مواد ۴ و ۸ طرح ۲۰۰۱، به این رژیم منتسب است.- مسئولیت اشتقاقی رژیم صهیونیستی: در روزهای پایانی جنگ، رژیم اسرائیل با ارائه اطلاعات هدف دقیق، پشتیبانی لجستیک و هماهنگی عملیاتی، موجبات تسهیل و اجرای حملات تجاوزکارانه ایالات متحده علیه ایران را فراهم آورد. این رفتار با توجه به علم مقامات اسرائیلی به غیرقانونی بودن اقدامات آمریکا (با فقدان مجوز شورای امنیت یا دفاع مشروع)، به وضوح در چارچوب ماده ۱۶ طرح ۲۰۰۱ کمیسیون حقوق بین‌الملل (کمک و مساعدت به ارتکاب فعل متخلفانه) قرار می‌گیرد و مسئولیت اشتقاقی این رژیم را محقق می‌سازد.- همگرایی مسئولیت مستقل و اشتقاقی: نکته نوآورانه این پژوهش، تحلیل وضعیتی است که در آن یک سری اقدامات واحد (مانند ارائه کمک‌های اطلاعاتی و عملیاتی به ایالات متحده) همزمان هم نقض مستقیم تعهدات اولیه رژیم اسرائیل (مانند قاعده آمره منع کمک به نقض فاحش تعهدات بین‌المللی) و هم نقض تعهد ثانویه مبنی بر عدم مساعدت به عمل متخلفانه دولت دیگر را در پی دارد. این امر منجر به همگرایی و هم‌زمانی طرح مسئولیت مستقل و اشتقاقی نسبت به یک مجموعه از اعمال متخلفانه می‌شود.نتیجه‌گیری: بر اساس یافته‌های پژوهش، فرضیه اصلی تحقیق مبنی بر تحقق مسئولیت بین‌المللی مستقل رژیم صهیونیستی به دلیل تجاوز نظامی و نیز مسئولیت اشتقاقی آن به علت کمک و مساعدت آگاهانه به ایالات متحده، تأیید می‌شود. این رژیم نه‌تنها به‌عنوان دولت مباشر، بلکه به‌عنوان دولت معاون در ارتکاب فعل متخلفانه، در قبال خسارات وارده به ایران مسئولیت دارد و مکلف به جبران خسارت و ارائه تضمین عدم تکرار است. این تحلیل بر ضرورت بازاندیشی در سازوکارهای حقوقی بین‌المللی برای مواجهه با اشکال چنددولتی و شبکه‌ای تجاوز و تقویت مسئولیت‌پذیری دولت‌های مساعدت‌کننده تأکید می‌ورزد.