فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ترتیب نزول یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین داده‌های تاریخ‌گذاری است، اما اتفاق نظری بر سر محتوا و اصالت روایات آن وجود ندارد. این پژوهش، با جستجوی گستردۀ منابع کهن فهرست‌های نقلی و مقایسۀ دقیق محتوای نسخه‌های مطبوع و مخطوط در دسترس از یک منبع واحد، کوشیده‌است روایات ترتیب نزول را به صورتی کامل و دقیق گردآوری و دسته‌بندی کند. در گام بعد، ارتباط فهرست‌های ترتیب نزول با یکدیگر و سرنخ‌های همگرایی و واگرایی آن‌ها را بررسی کرده و به اعتبارسنجی روایات با معیارهای نقد حدیث و کشف آثار اعمال نظر و اجتهاد در فهرست‌های نقلی پرداخته‌است. بررسی‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گردآوری، تدوین و نشر اولیه فهرست‌های نقلی توسط سه شخصیت اصلی صورت گرفته‌است: ‌عطاءخراسانی، محمد‌بن‌سائب کلبی و حسین‌بن‌واقد مروزی که به ترتیب فهرست عطاء، فهرست ابوصالح از ابن‌عباس و فهرست عکرمه-حسن بصری را تدوین و منتشر کرده‌اند. شباهت بسیار این سه فهرست نیز گواه اشتراک در اصل و ریشه آن‌هاست. با این حال انتساب هیچ‌کدام از این روایات به امام علی (ع) و ابن‌عباس قابل اثبات نیست؛ اما شاکلۀ کلی این فهرست‌ها ریشه در مکتوبات، نقل‌ها و حافظۀ تاریخی افراد نزدیک به نزول دارد. پس از نشر اولیۀ فهرست‌ها، تغییرات عمدی و خطای سهوی در نقل و کتابت نیز باعث آشفتگی بیشتر آن‌ها شده‌است. هرچند شکل‌گیری اولیۀ فهرست‌های روایی مبتنی بر واقعیت تاریخی است، هم سور اختلافی در فهرست‌های نقلی و هم حد مشترک و اجماعی این فهرست‌ها به صورت موردی قابل نقد هستند.