ریشههای عقلایی جهاد ابتدایی در زندگی عرفی عرب پیش از اسلام و بازتاب آن در قرآن کریم
نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه روابط بینالملل، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران، سطح ۴ فقه و اصول حوزه علمیه، قم، ایران.
2 دانشآموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.
doi
10.22059/jqst.2025.394580.670476چکیده
جهاد ابتدایی یکی از احکام مهم فقه اسلامی است که همواره مورد بحث و تفسیرهای مختلف قرار گرفتهاست. این پژوهش با رویکردی تاریخی، اجتماعی و تفسیری به بررسی ریشههای عقلایی جهاد ابتدایی در عرف عرب پیش از اسلام پرداخته و چگونگی بازتاب این مبانی در قرآن کریم را تحلیل میکند. نتایج تحقیق نشان میدهد که مفهوم جهاد ابتدایی نه صرفاً یک حکم تعبدی، بلکه پدیدهای ریشهدار در ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جوامع عربی پیش از اسلام است. نظام اجتماعی آن دوره بر پایۀ «ولاء» شکل گرفته بود که وابستگی به قبیله را تعیین میکرد و جنگ به عنوان ابزاری برای بقا و گسترش قدرت قبیلهای تلقی میشد. اسلام با اصلاح این مفهوم، ولاء را از یک وابستگی قبیلهای به پیوندی ایمانی و توحیدی تغییر داد و جهاد ابتدایی را به عنوان ابزاری در جهت تحقق عدالت و گسترش توحید مطرح کرد. بررسی آیات قرآن کریم نشان میدهد که قرآن، ضمن پذیرش منطق قدرت در جامعه آن دوران، آن را در چارچوبی اخلاقی و الهی بازتعریف کردهاست. این پژوهش بر ضرورت مطالعۀ تطبیقی احکام دینی در بسترهای تاریخی اجتماعی تأکید داشته و پیشنهاد میکند که فهم حکم الهی جهاد ابتدایی در چارچوبی عقلایی انجام گردد تا برداشتهای ناصحیح از این واجب الهی، سبب اشتباهات استنباطی و تعطیلی این نهاد اجتماعی اسلام نگردد.
