فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اهداف و پیشینه: طنبی در قرون میانه، از حیث فضایی، در بناهای مختلف ایران بسیار مشهود و جزءِ فضاهای اصلی این ساختمان‌ها و از حیث واژگانی، در متون تاریخی یزد، برای گونه‌های متفاوت معماری پرتکرار بوده است. هدف در این مقاله بررسی کیفیت و گونه‌های فضایی طنبی در متون تاریخی و منابع موجود یزد است. با توجه به کمبود گونه‌های طنبی در جاهای دیگر ایران و تعدد اشارات به طنبی در متون تاریخی یزد و کمبود پژوهش در خصوص گونه‌های طنبی، و اینکه، تا به امروز در هیچ تحقیقی به‌طور جداگانه به موضوع گونه‌های موجود و تاریخی طنبی و تحلیل معماری‌اش در یزد پرداخته نشده است، در مقالۀ حاضر به اهمیت و گونه‌های طنبی در معماری یزد و ویژگی‌ها و تحولات معنایی و کالبدی آن توجه و با ترکیبی از روش‌های تحلیلی ـ تاریخی و تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای ـ اسنادی، به شناخت گونه‌های طنبی در متون تاریخی پرداخته و چگونگی معماری و تحولات کالبدی طنبی تحلیل می‌شود. در پیشینۀ این تحقیق، دسته‌بندی ویژگی‌های معماری ایلخانی، معماری آل مظفر یزد و میبد و اردکان و تأثیر طنبی بر آن، مقایسۀ تطبیقی ایوان در خانه‌های مظفری و صفوی، بررسی شده و طراحی معماری خانه‌های تاریخی و معاصر، طنبی و الگوهای آن در خانه‌های یرخی شهرهای دیگر، و گونه‌شناسی مساجد بر اساس این فضا مورد توجه است. در کتاب گلگشت در شعر و اندیشۀ حافظ، فضای طنبی با توجه به متن شعر تحلیل می‌شود. مواد و روش ‌ ها: در پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی ـ تحلیلی، به تبیین جایگاه گونه‌های معماری طنبی پرداخته و در ابتدا گونه‌های طنبی در متون تاریخی بررسی و سپس از طنبی‌های باقی‌مانده، ویژگی‌های معماری آن شرح داده، و درنهایت سیر تحول طنبی در ساختمان‌های موجود کنکاش شده است. این پژوهش شامل دو مرحله است. اول اطلاعات تاریخی محلی لازم از متون تاریخی یزد گردآوری ‌شده است. دلیل انتخاب این آثار علاوه‌بر دارا بودن همۀ ویژگی‌های کلی تاریخ‌نگاری محلی، توجه اصلی نویسندگان تاریخ‌های محلی به بناهای یزد و سازندگان آنها بوده است. در مرحلۀ بررسی واژگان طنبی، علاوه‌بر برخی از آن متون تاریخی، از مراجع و فرهنگ‌نامه‌های فارسی نیز استفاد ‌شده است. این پژوهش معطوف به همۀ بناها و شامل بررسی طنبی بناهای عرصه‌های عمومی و خصوصی است. در مرحلۀ بعد برای انطباق داده‌های کتابخانه‌ای و مطالعات میدانی، اطلاعات لازم از طریق بررسی‌های میدانی جمع‌آوری شده، و در پایان تجزیه‌وتحلیل نهایی انجام شده است. نتایج و جمع ‌ بندی: در متون تاریخی یزد به فضای طنبی درون مساجد، مدارس، مزارها، خانه‌ها، باغ‌ها، خانقاه‌ها، و دیوان‌خانه‌ها اشاره ‌شده و بیشترین فراوانی نمونه‌های تاریخی متعلق به فضاهای مسکونی است. انطباق آرایه‌های موجود ازقبیل گچ‌بری، تنگ‌بری، جامخانه، گل‌بری، نغول‌کاری و مشبک‌های گچی، و کاشی‌کاری با متون تاریخی همگی دلایلی بر نفیسی فضای طنبی در این دوران هستند. در تحلیل طنبی پیوستگی‌های این واژه با مفاهیمی چون «شاه‌نشین»، «باد و بادگیر»، «نور و روشنایی» و «هنجه» مشخص می‌شود. در سیر تحول طنبی، این واژه را در قرون میانی «طزر» نامیده و به‌اشتباه به «طرز» و «طرر» می‌نگاشته‌اند. واژۀ طزر تحول‌یافتۀ «تزر» و برگرفته از واژۀ اصیل «تچر» است. اطلاق «شاه‌نشین» برای این فضا نیز برگرفته از کاخ تچر در تخت‌جمشید است. بر اساس متون تاریخی، همراه با تحول واژه، عملکرد فضایی نیز در مناطق مرکزی ایران متحول شده است، واژۀ تچر، که برای فضای زمستان‌نشین به کار می‌رفته، در دوران اسلامی به فضای تابستان‌نشین برای واژۀ تزر تغییر کرده است. این تحولات باعث شده در برخی متون تاریخی، حتی فضاهایی مانند تابخانه که در تخالف با طنبی بوده‌اند، دارای یک اشتراک معانی باشند. با غور در تعاریف طنبی معلوم گردید که فضای طنبی در تاریخ معماری ایران متنوع و یگانه مفهوم مشترک همان شاه‌نشین بودن فضاست. طنبیِ مسجد جامع یزد به‌خاطر نیازهای معماری و نیارشی ایجاد شده و بر بناهای دیگر تأثیر گذارده است. طنبی خانۀ آل مظفر، فضایی شاه‌نشین است که در دوران بعد با تالار و بادگیر جانشین می‌شود، ولی تأثیرکارکردی آن برای همیشه در خانه‌ها باقی می‌ماند. طنبی باغ‌های آل مظفر، چه به‌صورت شاه‌نشین درگاه ورودی و چه به‌صورت چهارصفه (کوشک) درون باغ، به‌منزلۀ سلف ـ باغ‌های تیموری و صفوی، در دوران بعد به انحای مختلف تکرار می‌شود.