فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

عباس‌قلی آقا باکیخانوف (۱۷۹۴–۱۸۴۷) و میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۸۱۲–۱۸۷۸)، هر دو از طبقه‌ای یکسان در جامعه برخاسته بودند، در نظام اداری دولت روسیه نقش‌های مشابهی ایفا می‌کردند و دغدغه‌هایی مشترک در عرصۀ ادبیات داشتند؛ چنان‌که حضور آنان در یک محفل ادبی در تفلیس گواه روشنی بر این هم‌دلی فکری است. هر دو در پی اصلاح و نوسازی جوامع آذری و ایرانی بودند، اما در همین مسیر اختلاف دیدگاه‌هایی بنیادین میان‌شان پدید آمد. آنان نه تنها دربارۀ ماهیت این دگرگونی اختلاف نظر داشتند، بلکه بر سر سرعت این تحولات نیز دیدگاه‌های متفاوتی ارائه می‌دادند. آخوندزاده خواهان تحولی سریع و بنیادین بود؛ او آرمان جامعه‌ای بومی، سکولار و مدرن را در سر می‌پروراند که با الهام از روسیۀ در حال مدرن‌شدن‌ شکل می‌گرفت. در مقابل، باکیخانوف بر تحولاتی تدریجی تأکید داشت و بر حفظ عناصر اصیل و ارزشمند فرهنگ سنتی، از جمله شکلی نوین از اسلام و آموزش زبان فارسی، پافشاری می‌کرد. این دو متفکر همچنین در رویکردهای عملی خود به اصلاحات تفاوت داشتند. آخوندزاده با بهره‌گیری از توان ادبی‌اش، در قالب نمایشنامه‌ها و نثرهای انتقادی، مخاطب خود را طبقۀ تحصیل‌کرده قرار داد و کوشید با ترسیم عقب‌ماندگی‌ها، لزوم سکولارشدن و گرایش به اروپا را گوشزد کند. اما باکیخانوف که گرایش‌هایی صوفی‌مشرب داشت، اصلاح جامعۀ آذری را در مسیری دقیق‌تر و با هدف‌گذاری مشخص‌تری دنبال می‌کرد. هرچند هیچ‌یک از آن دو در دوران حیات خود به آرمان‌های اصلاح‌طلبانۀ خویش دست نیافتند، اما اندیشه‌ها و آثارشان بر جریان‌ تجددخواهی در ایران و آذربایجان تأثیرگذار بود.