صور خیال در نثر مجالس عرفانی قرن پنج
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتۀ ادبیات عرفانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
2 استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
doi
10.22054/ltr.2023.70920.3655چکیده
نثر مجالس عرفانی در قرن پنج دارای ویژگیهایی است که آن را از سایر نثرهای ادبی متمایز میکند. ویژگیهایی که میتوان آنها را در دو حوزۀ لفظی و معنوی مورد بررسی و تفحص قرار داد. از آنجایی که بیشتر مخاطبان مجالس عرفانی از طبقۀ متوسط و عموم مردم جامعه بودند، آرایش لفظی و معنوی کلام موجب عذوبت و شیوایی سخن میشد و موافق طبع مخاطبان بود. همچنین ماهیت اندیشه های عرفانی که غیر محسوس و انتزاعی است؛ اقتضا میکند که مشایخ برای نیل به اهداف تعلیمی خود از برخی مقولههای بلاغی نظیر تشبیه، تناسب، ترکیبات کنایی و بخصوص تمثیل که در محسوس کردن امور معقول بسیار کاریی دارد، استفاده کنند. در این مقاله سعی شده ضمن تبیین و بررسی عناصر بلاغی در نثر مجالس متصوفه قرن پنجم و ذکر اهمیت بهکارگیری آنها در مسیر تعلیم مفاهیم عرفانی با آوردن مصادیقی از کتب منثور در حوزۀ مجلسگویی صوفیانه، نحوۀ بهرهجویی مشایخ از این فنون را مورد بحث و بررسی قرار دهد. نتایج به دست آمده از این پژوهش حاکی از آن است که مشایخ صوفیۀ قرن پنجم در مجالس و محافل خود برای نیل به مقاصد تعلیمی و هر چه ملموس و مفهوم کردن مطالب عرفانی از ادوات صور خیال به ویژه تمثیل، استعاره وتناسب -البته با شدت و ضعف هایی نسبت به هم- بهرۀ وافر بردهاند.
