فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در کلام حافظ، حقیقت و مجاز، زشتی، زیبایی و... به هم آمیخته است. یکی از روش‌هایی که به حافظ امکان ترکیب حوزه‌های معنایی مختلف و متضاد را داده، جانشین کردن مفاهیم در دو مصراع از بیت با استفاده از بدل بلاغی است. یکی از انواع بدل بلاغی، جانشینی دو واژه یا دو مفهوم با رابطۀ تشبیه است. بدل یکی از طرفین تشبیه (مشبه یا مشبهٌ­به) است که جانشین طرف دیگر می‌شود. حافظ در این ساختار امکانات تشبیه و استعاره را به‌هم می‌آمیزد و تصاویر بدیع و معانی شگفت می‌سازد. ارجاع مفاهیم به یکدیگر، گاه آشکار و روشن و گاهی پنهان و کنایی است. بدل در جمله‌ای مستقل از مبدلٌ­منه قرار می‌گیرد؛ ازاین‌رو، استقلال معنایی خود را نسبت به مبدل‌منه تا حدودی حفظ می‌کند. این ویژگی سبب می‌شود که بدل در ارجاع به مبدلٌ­منه معنای مجازی داشته باشد، اما بدون در نظر گرفتن رابطۀ جانشینی، معنی اصلی خود را حفظ کند. حافظ از این شگرد برای آفریدن مضامین شعری، ایجاد نمادهای عرفانی، ایجاز در بیان مفاهیم عرفانی، تصویری کردن مفاهیم انتزاعی، خلق ایهام، ایجاد طنز و آفرینش سایر شگردهای ادبی استفاده می‌کند.