فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

طنزپژوهان برآنند اولین کتابی که در ادبیات فارسی به طور کامل به لطیفه اختصاص دارد «رسالۀ دلگشا» تألیف عبید زاکانی است. بعد از او «لطایف‌الطوائف» فخرالدین علی صفی شهرتی بسزا دارد و او را مبدع شیوۀ بخش‌بندی براساس طبقات اجتماعی می‌دانند. محققان گونه‌شناسی تأکید می‌کنند که هیچ اثر ادبی به یکباره شکل نمی‌گیرد و انواع ادبی به مرور و تحت تأثیر انواع پیش از خود به وجود می‌آیند. سؤال مهمی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا کار عبید و فخرالدین علی صفی ناگهانی و بدون هیچ پشتوانه‌ای بوده است. در این مقاله کوشیده‌ایم حلقه‌های مفقودۀ سیر تدوین کتب لطایف فارسی را از قرن هشت تا قرن دهم هجری نشان ‌دهیم. در انتها به این نتیجه رسیدیم نوشتن رساله‌هایی در لطیفه، سنتی بوده که قبل از عبید زاکانی رواج داشته است و بعد از عبید تا دورۀ فخرالدین صفی نیز همچنان پا برجا بود و به مرور به ساختار خاص خود دست یافت. کتاب‌های مجمع‌اللطایف و مجمع‌النوادر دو نمونۀ بازمانده از این سنت ادبی هستند که پیش از لطایف‌الطوائف فخرالدین علی صفی تألیف شده‌اند، اما هیچ‌گاه به شهرت این کتاب نرسیدند.