فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

قاعده ممنوعیت محاکمه و مجازات مضاعف (Ne bis in idem) امروزه به عنوان یکی از اصول و ارکان دادرسی منصفانه شناخته می‌شود. مفهوم بین‌المللی این قاعده به طور خلاصه جلوگیری از تعقیب، محاکمه و کیفر متهم در محاکم کشورهای مختلف به لحاظ ارتکاب یک رفتار مجرمانه واحد یا به نظر برخی دیگر به دلیل ارتکاب یک عنوان مجرمانه خاص است. قانون‌گذار ایران در دوره قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، در جریان اصلاحات قانون مجازات عمومی سابق و طی بند «ه» ماده ۳ قانون مذکور اصلاحی سال ۱۳۵۲، اثر منفی (سلبی) احکام صادره از محاکم خارجی را اعتبار بخشیده و منع مجازات مضاعف محکومان به حکم قطعی صادره از آن محاکم را پذیرفته و اعتبار امر مختومه ناشی از صدور احکام در خصوص جرم ارتکابی در خارج از قلمرو سرزمینی ایران را با شرایطی مورد پذیرش قرار داده بود. لکن پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نگرشی با جهت‌گیری نفی پذیرش قاعده قوت گرفت و قانون‌گذار با تصویب قوانین مجازات اسلامی در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۷۰ اقدام به اصلاح بند «ه» ماده ۳ قانون صدرالاشاره و حذف شروط ذیل آن نمود. در این مقاله، با مروری اجمالی بر مفهوم و مبانی قاعده، به ذکر آرا و نظرات موافقان و مخالفان پرداخته و با بررسی استفتائات مطرح‌شده از آیات عظام تقلید، قاعده را در برخی از انواع جرائم و مجازات‌ها به لحاظ فقهی قابل توجیه و پذیرش معرفی نموده است.