نواندیشی در چارچوب مفهومی هیدروهژمونی (آب‌چیرگی)، با تأکید بر حوضه آبریز فرامرزی ارس

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 کاندیدای دکتری جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4 استاد جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران، تهران، ایران.

doi
10.22034/iwrr.2024.414249.2699
چکیده

با توجه به روند رو به تزاید کمبود و بحران آب در سطح جهان، چارچوب مفهومی و نظری هیدروهژمونی (آب‌چیرگی) که جزء نظریات و مفاهیم جدید در علم ژئوپلیتیک و هیدروپلیتیک محسوب می‌شود، از اهمیت روزافزونی جهت پیش‌بینی رفتارها و راهبردهای بازیگران هیدروهژمون و غیرهیدروهژمون در سطح حوضه‌های آبریز فرامرزی، برخوردار شده است. از آنجایی که در باب چارچوب مفهومی هیدروهژمونی بین اندیشمندان علم هیدروپلیتیک اتفاق نظری وجود ندارد و هیدروهژمونی و همچنین الگوهای مربوطه تاکنون عمدتاً جهت تحلیل چند حوضه آبریز مهم فرامرزی در سطح جهان به کار گرفته شده است؛ در نتیجه، این پژوهش به دنبال پیشنهاد تکمیل چارچوب مفهومی هیدروهژمونی است تا این چارچوب علاوه بر کامل‌تر شدن، قابلیت انطباق بیشتری بر حوضه‌های آبریز فرامرزی مختلف در سطح جهان را نیز داشته باشد. در همین راستا، حوضه آبریز فرامرزی ارس که بین 4 کشور ایران، ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان مشترک است و روابط هیدروهژمونیک در این حوضه به دلیل تعدد بازیگران دولتی در آن و منافع بعضاً متفاوت و متضاد آن‌ها قابلیت بررسی دارد، به عنوان مطالعه موردی پژوهش پیش‌رو انتخاب شده است. این پژوهش از نوع نظری- بنیادی بوده، به صورت توصیفی- تحلیلی و براساس روش تحقیق علی صورت گرفته است. پژوهش نهایتاً به یک سری تغییرات، حذفیات و اضافات در چارچوب مفهومی هیدروهژمونی رسیده است که عمدتاً مبتنی بر افزایش نقش قدرت در مفهوم هیدروهژمونی و تأثیر آن بر دیگر ارکان این چارچوب است.