فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مدرن­‌سازی آبیاری به طور عمده در قالب توسعه سیستم‌­ها و فناوری‌­های نوین آبیاری، سیاستی است که در تعدادی زیادی از کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه جهان، به خصوص کشورهای مناطق خشک و نیمه خشک، از جمله کشور ایران، در حال انجام است.  اهداف عمده مدرن سازی آبیاری در این کشورها شامل افزایش راندمان آبیاری (Irrigation Efficiency)، ارتقاء بهره وری آب (Water Productivity)، و در نهایت کاهش مصرف آب آبیاری و صرفه جوئی در منابع آب کمیاب، می‌باشد. این در حالی است که مطالعات مختلف نشان داده‌­اند که افزایش راندمان آبیاری و ارتقاء بهره­‌وری آب از طریق توسعه کاربرد سیستم‌های کارا و مدرن آبیاری بعضاً منجر به صرفه‌­جویی واقعی و کاهش مصرف آب کشاورزی به اندازه مورد انتظار نشده و یا بالعکس سبب افزایش آن نیز شده است. این پدیده "اثر بازگشتی" (Rebound Effect) آب نامیده شده است. مفهوم پدیده اثر بازگشتی آن است که با استفاده از فناوری­‌های آبیاری کارآتر، راندمان آبیاری و بهره­‌وری آب افزایش می‌­یابد ولی بخشی یا تمام آب صرفه­‌جویی شده مورد انتظار ممکن است با مصرف آب بیشتر جبران (Offset) و بی­اثر شود. معیارهای جلوگیری از اثر بازگشتی مبتنی بر این فرض است که افزایش %1 در راندمان کل آبیاری (آب ذخیره شده در منطقه توسعه ریشه گیاه به کل آب تحویلی از منبع آب (شامل انتقال، توزیع، و کاربرد))، مستلزم کاهش %1 در مصرف آب کشاورزی است. عوامل مؤثر و دلایل وقوع پدیده اثر بازگشتی به طور عمده عبارتند از: افزایش سطح زیر کشت فاریاب به دنبال کاهش مصرف آب در اثر کاربرد فناوری­، افزایش تبخیرتعرّق به دلیل تغییر در الگوی کشت محصولات (گسترش کشت محصولات پر­آب­بر و در عین حال اقتصادی­تر)، افزایش عملکرد محصول (ناشی از مدیریت بهتر آب و تنش آبی کمتر به محصول، استفاده مطلوب از سایر نهاده‌­های تولید)، کاهش در کمیّت و کیفیت جریانات برگشتی (Return flows) (ناشی از افزایش راندمان آبیاری، کم آبیاری محصولات برای تأمین آب کافی  برای سطح زیر کشت افزایش­‌یافته به دلیل کم ابیاری و تامین آب لازم برای سطح بزرگتر) و در نتیجه کاهش آبشویی و شوری ثانویه خاک. در مجموع نیاز است ادبیات موضوع جاری­‌سازی شده و پس از تعیین میزان اثر بازگشتی، و تجزیه و تحلیل­‌های لازم، هشدارهای مرتبط به سیاست­گذاران و مسئولین توسعه فناوری­‌های نوین آبیاری برای اتخاذ سیاست مناسب و اقدام به منظور اجرای راهکاری از نوع فنی، اقتصادی- اجتماعی و سیاستی لازم داده شود.