فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نهضت ملی شدن نفت ایران، فراتر از یک جنبش داخلی، بازیگری در صحنه پیچیده ژئوپلیتیک جهانی بود. این پژوهش با هدف واکاوی علل ظهور و افول این نهضت از منظر عوامل ژئوپلیتیکی صورت گرفته است. پرسش اصلی این است که کدام بازیگران و نیروهای بین‌المللی در شکل‌گیری و سپس شکست این نهضت نقش تعیین‌کننده داشتند. این مطالعه به روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعه اسناد و منابع تاریخی معتبر انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ظهور نهضت در فضای پس از جنگ جهانی دوم و در سایه افول قدرت بریتانیا، آغاز رقابت‌های جنگ سرد و بیداری جنبش‌های ضداستعماری ممکن شد. با این حال، افول آن نیز ریشه در همین عرصه ژئوپلیتیک داشت؛ موقعیت استراتژیک ایران و ثروت نفتی آن، منافع قدرت‌هایی مانند بریتانیا و ایالات متحده را به طور مستقیم به خطر انداخته بود. ترس غرب از نفوذ شوروی و امکان سقوط ایران در بلوک شرق، همراه با خسارات اقتصادی ملی شدن نفت برای بریتانیا، در نهایت منجر به ائتلاف پنهان این قدرتها و طراحی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اگرچه اراده ملی زمینه‌ساز ظهور نهضت بود، اما این بازی بزرگ ژئوپلیتیکی بود که در نهایت سرنوشت آن را رقم زد و نشان داد که تحولات داخلی کشورهای دارای منابع استراتژیک، اغلب تابعی از معادلات قدرت‌های جهانی است.