فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بدرفتاری علمی، در فضای پژوهش کشور مشکلی حاد شمرده می‌شود که گونه‌های مختلفی مانند سرقت علمی و سایه‌نویسی دارد. در سال‌های اخیر، سایه‌نویسی در ایران گسترش چشمگیری یافته و اشخاص متعدد در گروه‌های مختلف، از دانشگاهیان تا روحانیان، به آن متهم شده‌اند. همین موضوع، زمینه نگرانی نهادهای دانشگاهی و علمی در ایران شده و به‌رغم وجود برخی قوانین مرتبط با مالکیت فکری، همچون قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، قانون‎گذاران ایران را به تصویب قانون پیشگیری و مقابله با تقلب علمی در تهیه متون دانشگاهی واداشته است. اما آیا به‌واقع سایه‌نویسی، مشکل دانشگاهی است و آیا مقررات ملی در ایران، از جمله قانون پیش‎گفته، می‌تواند با سایه‌نویسی مقابله و از بروز آن پیشگیری کند یا دست‌کم مانع رشد آن شود؟ در پژوهش حاضر، با رجوع به اسناد کتابخانه‌ای و قانونی، ادبیات موضوع در حد امکان بررسی شد. آنگاه با توجه به موازین مالکیت فکری و مقررات معتبر کنونی در ایران، بر پایه روش تحلیلی ـ توصیفی، ضمن ارائه تعریف حقوقی از سایه‌نویسی، جنبه‌های مختلف این بدرفتاری پژوهشی تبیین شده و به پرسش‌های مطرح‌شده در این خصوص، پاسخی حقوقی داده شد. بررسی انجام‌شده نشان داد که برخلاف مفاد تبصره 5 قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی (مصوب 1396)، اقدام‌هایی همچون ویراستاری، همکاری پژوهشی یا ترجمه که در این قانون، به‌عنوان استثناهای سایه‌نویسی و بدرفتاری علمی تلقی شده است، نیز مصداق سایه‌نویسی دارد، به همین دلیل، این قانون در عمل، قادر نیست که از بروز سایه‌نویسی جلوگیری کند. همچنین، تفاوت بدرفتاری علمی در قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (1348) با آنچه در قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی (مصوب 1396) وجود دارد، از دیدگاه حقوقی تبیین شد. در پایان مقاله نیز با توجه به یافته‌های بررسی، پیشنهادهایی برای پیشگیری و مقابله با سایه‌نویسی ارائه شد.