فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

وصف زنان به «نقصان در ایمان، عقل و ارث» در یکی از خطبه ‏های نهج‌البلاغه، از دیرباز توجه شارحان را جلب نموده ولی در دوران کنونی گاه به تأثر از گفتمان‏ های نوپدید حقوق زنان به ویژه از ناحیه جریان‏ های روشن‌فکری مورد نقد قرار گرفته است. نوشتار پیش‌رو بر آن است تا بر پایه مصدریابی در میراث روایی و تاریخی با تکیه بر تحلیل فضای گفتمانی صدور خطبه، انگاره «نقصان عقل» را واکاوی نموده تا از این رهگذر خوانش دیگری از این فراز به دست دهد. بررسی‏ ها نشان مى ‏دهد دیدگاه نوپای بی‌اعتباری خطبه بیشتر در پی گفتمان‌های نوپدید، عدم خوانش دقیق از خطبه و کم‌توجهی به فضای گفتمانی آن بوده، درحالی‌که با نقل کلینی، ابن‌رستم، و ابن‌جوزی و نیز شهرت خطبه ‏ها و فرازهای موازی با خطبه نقصان صدور آن تقویت مى‏ گیرد. وانگهی نظر به نقدهای وارد بر دیدگاه‏ های مطرح شده، فضای گفتمانی صدور خطبه پس از جنگ جمل و فرازهای هم‌سو با خطبه در سایر خطبه‏ ها، حضرت در این خطبه در مقام نکوهش افرادی هستند که از عائشه در محاربه با امام علی (ع) اطاعت کردند و از آن‌جا که رکن اصلی این جنگ عائشه بود، حضرت به شیوه خاصی با کاربست نقصان در توصیف زنان «بر پایه مجاز و استعاره ‏های لطیف ادبی در بازخوانی فرازهای قرآنی شهادت، ارث و عادت زنان» و یا «بر پایه نگرش عرفی به زنان» خواستند وجدان نهفته آن محاربان را بیدار نموده و به اشتباه خویش واقف گرداند. همچنان‌که به صورت تلویحی عایشه نیز به دلیل جنگ‌افروزی مشمول نکوهش قرار مى‏ گیرد.