اعتبارسنجی دو روایت دارای ضرب المثل «الشَّحِیحُ أَعْذَرُ مِنَ الظَّالِمِ» و «السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیرِهِ» در بحارالانوار
نویسندگان
1 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران.
2 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، تهران.
3 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران.
doi
10.30479/mfh.2023.18930.2276چکیده
یکی از حوزههایی که جداسازی سخن معصوم از غیر معصوم در آن صورت نگرفته، بحث امثال است. در این مقاله سعی شده است با آوردن دو نمونه از روایتهای مشتمل بر امثال مانند «الشَّحِیحُ أَعْذَرُ مِنَ الظَّالِمِ» و «السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیرِهِ» ضرورت چنین تفکیکی را ارائه نماییم. روش کار به این صورت است که اولین منبع و اولین گوینده سخن را در آثار شیعه و اهل سنت جستجو کنیم، سپس منابع دیگر و گویندههایی که این سخن را در زمانهای نزدیک به اولین منبع استفاده کردهاند، جمعآوری کنیم. در این میان تاریخ تشکیل منابع سخن و فاصلهای که میان تألیف این منابع وجود دارد، مورد توجه قرار میگیرد. سپس راویان این روایتها را از نظر علم رجال بررسی میکنیم و تفاوتهای بین متن روایتها در منابع گوناگون را در نظر میگیریم. در میان راویان در منابع مختلف و زمانهای مختلف به دنبال راوی مشترکی میگردیم که این روایتها را در آثار وارد ساخته است. در مورد روایتهای مشتمل بر امثال ذکر شده، مهمترین یافته این است که اولین گوینده این عبارات تمثیلی، معصومان (ع) نبوده، بلکه افرادی ادیب و حکیم همچون عامربنصعصعه و مَرْثَدبنسَعْد، یکی از اعضای هیئت نمایندگی عاد، اولین گوینده این امثال بودهاند و در نیمه دوم قرن 3 و نیمه قرن 2 سخن آنان انتشار یافته و وارد روایات شدهاند، و این نشاندهنده تأثیرپذیری روایتها در منابع بعدی از امثال عامیانه است.
