بررسی قطببندی نظام گفتمانی در ترکیببند محتشم کاشانی بر اساس نظریۀ مربع ایدئولوژیک ون دایک
نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی ( ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
doi
10.22067/jlkd.2022.76092.1095چکیده
تحلیل گفتمان شعر این امکان را به خواننده میدهد تا نسبت به جهانبینی شاعر، عقاید، باورها و انگارههای ذهنی او آگاهی پیدا کند. این مسأله در ارتباط با شعر شیعه و شعر عاشورایی که غالبا برپایة برجستهسازی قطب مثبت «خود» و حاشیهرانی قطب منفی «دیگری» بنا شدهاست، نمودی دوچندان دارد. ترکیببند محتشم کاشانی ازجمله شاهکارهای ادبیات فارسی است که نظام دوقطبی برجستهسازی و حاشیهرانی، نقش اساسی در شکلبندی گفتمان آن دارد. از آنجاکه این اثر در واکُنش به ظلمی که در واقعة عاشورا به امام حسین (ع) و اطرافیانش روا شد، شکل گرفت؛ لذا متن آن تبدیل به شبکة زبانیای میشود که بهخاطر بُعد تأویلی نشانهها و آگاهی محتشم نسبت به قدرت زبان و سطوح گفتمانی، هویت «خود» برجستهسازی میشود و هویت «دیگری» به حاشیهرانده میشود. در پژوهش حاضر تلاش بر آن است با تکیهبر روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به نظریة تحلیل گفتمان انتقادیِ وندایک، نظام گفتمانی ترکیببند محتشم بررسی شود. بُرش افقی گفتمانِ ترکیببند نشان میدهد حاشیهرانی هویت دیگری، قطب برجستة ترکیببند است (%61) که با بُرشهای عمودیای که شامل سطوح معنی، ساختار گزارهای، دستور زبان و استدلال است، این حاشیهرانی تقویت میشود.
