فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

آیین‌های خلسه‌آمیز از کهن‌ترین مفاهیم اعتقادی در فرهنگ‌های گوناگون به‌شمار می‌آیند. این آیین‌ها در بعضی سنت‌های معنوی و چارچوب‌های اعتقادی از جایگاهی محوری برخوردارند، در حالی که در برخی سنت‌های دینی یا فرهنگی دیگر انکار یا طرد می‌شوند. خلسه در میان پاره‌ای از مکاتب فکری و ایمانی، به‌عنوان حالتی از آگاهیِ تغییریافته، ابزاری برای معنا‌بخشی به منظومۀ باورها و ایجاد پیوند با ساحت قدسی تلقی می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که انگیزه‌های مشترک شمنان و صوفیان از برگزاری آیین‌های خلسه‌آمیز چیست، این تجربه پاسخ‌گوی چه نیازهایی در سطوح فردی و جمعی است و چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی در تفسیر و کارکرد خلسه در این دو نظام آیینی وجود دارد. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای و با اتکا بر مطالعات علمی حوزۀ روان‌شناسی و انسان‌شناسی آیین‌های خلسه‌آمیز شمنان و سماع صوفیان تحلیل کرده است. هدف اصلی مطالعه، ارائۀ الگوی مشترک انگیزه‌های دستیابی به خلسۀ آیینی و تحلیل ابعاد فرافرهنگی این پدیده است. یافته‌های پژوهش نشان‌می‌دهد، انگیزه‌های ورود به خلسه را می‌توان در سه حوزۀ معنوی و اعتقادی؛ روان‌شناختی و فیزیولوژیکی؛ اجتماعی و فرهنگی دسته‌بندی کرد. بررسی تطبیقی این پدیده، باعث شناخت ابعاد فرافرهنگی و فرااجتماعی آیین‌های خلسه‌آمیز می‌شود. این موضوع کلید فهم برخی از مسائل در حوزه‌های عرفان تطبیقی است و به درک روشن‌تری از کارکردهای دینی، اجتماعی و شناختی خلسۀ آیینی می‌انجامد.