فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بیمه به‌عنوان یکی از عقود مستحدثه و زادهٔ مقتضیات زندگی اجتماعی و اقتصادی مدرن، از منظر فقه و حقوق همواره مورد بحث‌وبررسی بوده است. یکی از مسائل مهم در این زمینه، امکان اعمال خیار غبن در عقد بیمه است. بر این‌ اساس مسئله تحقیق حاضر این است که آیا امکان اعمال خیار غبن در عقد بیمه از منظر فقه امامیه و فقه حنفی وجود دارد، و در صورت امکان، تحت چه شرایط و ضوابطی قابل اجرا است. این پژوهش که در سایهٔ توصیف و تحلیل گزاره‎های فقهی و مبتنی بر اطلاعات کتابخانه‌ای انجام شده، حکایت از آن دارد که به‌طور کلی فقیهان فریقین (امامیه و حنفی) مبانی مختلفی برای اعمال خیار غبن بیان کرده‏اند، مانند آیه «تجارة عن تراض»، «شرط ضمنی»، «قاعده لاضرر»، «سیره عقلا» و «روایات». این مبانی ضمن اینکه از ایرادهایی مصون نمانده‏اند، ناظر بر عقود معوّض هستند. بنابراین با توجه به ساختار پیچیدۀ عقد بیمه، نمی‏توان از آنها به‌عنوان مبنای اعمال خیار غبن در عقد بیمه استفاده کرد؛ بلکه مناسب‏ترین مبنایی که از نظر نگارندگان، با ماهیت عقد بیمه و ساختار عقد بیمه سازگاری دارد و می‏توان بر اساس آن خیار غبن را در عقد بیمه در فرض مغبون واقع شدن بیمه‌گزار یا بیمه‌گر، اعمال کرد، نظریه «عدالت معاوضی» است؛ زیرا هدف عدالت معاوضی ایجاد موازنه و تعادل حقوق و تعهدات، در روابط طرفین است؛ صرف نظر از توافق و تراضی که آنها باهم انجام داده‏اند.