فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

طنز کلامی شاخه‌ای از تحلیل گفتمان و تحلیل گفتمان شاخه‌ای از دانش زبان­شناسی است که هدف آن بررسی محتوای کلام در بافت است و برای آنکه چگونگی تکوین معنا و کار را توضیح دهد، ویژگی­های زبانی، اجتماعی و فرهنگی را بررسی می‌کند. زبان­شناسی تحلیل گفتمان، می­تواند کاربردی مناسب در تحلیل متون نمایشی فراهم سازد و تبیین جامعی از تمام ابعاد ساختار زبان متن نمایشی و ابزارهایی را که در پدید آوردن طنز کلامی مؤثرند، ایجاد کند. به این جهت، علاوه بر امکان تحلیل زبان‌شناختی طنزهای کلامی، الگوهایی را نیز می‌توان برای ایجاد طنز معرفی کرد. از آنجایی که شناخت و مطالعه گفتمانِ آثار ادبی جهان و تطبیق و مقایسۀ آنها ما را در شناخت پدیده­های انسانی کمک می­کند، بنابراین ضرورت دارد که به دو اثر کمدی معروف ایران و آمریکا از این منظر توجّه شود. به همین جهت، نگارنده بر آن شد تا در این جستار، کمدی‌های دایی‌جان ناپلئون از ایرج پزشک‌زاد و کله‌پوک‌ها از نیل سایمون را براساس رویکرد تحلیل گفتمان با یکدیگر مقایسه کند. در این مقاله پس از تعریف طنز کلامی، عناصری همچون «تناقض»، «اغراق»، «مجاط»، «بازی با کلمات»، «تکرار» و «کنایه نمایشی» به عنوان عوامل ایجاد «طنز کلامی» بر روی داستان «دایی‌جان ناپلئون» و «کله‌پوک‌ها» همراه با ارائۀ نمونه‌هایی بررسی و تحلیل می‌شوند. براساس یافته‌های این پژوهش، در دایی‌جان ناپلئون، همه نوع طنز ناشی از آرایه‌های کلامی به چشم می‌خورد، ولی در کله‌پوک‌ها، نویسنده در انتخاب الفاظ چندان دقتی ندارد و بیشتر سعی در ارائه مضمون دارد. در حوزۀ معناشناسی زبان نیز طنز ناشی از تناقض در هر دو اثر زیاد است.