طراحی چارچوب راهبردی برای ارتقای رقابتپذیری صادرات کشاورزی ایران: تحلیل عوامل ساختاری و محیطی در مسیر گذار به اقتصاد غیرنفتی
نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی
2
doi
10.22034/iaes.2025.2057807.2119چکیده
صادرات محصولات و فرآوردههای کشاورزی از جمله ارکان اساسی توسعه اقتصادی ایران بهشمار میرود و نقش مهمی در تأمین ارز، ایجاد اشتغال و رشد پایدار ایفا میکند. با این حال، این بخش با چالشهای چندی مانند زیرساختهای ناکافی، نوسانهای ارزی، موانع گمرکی، تحریمهای اقتصادی و تغییرات اقلیمی رو به رو است. این پژوهش با بهرهگیری از تحلیل راهبردی صادرات کشاورزی ایران، از طریق مدل SWOT (نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدها)، به شناسایی عوامل کلیدی داخلی و خارجی و تدوین راهبردهای بهینه برای بهبود عملکرد صادراتی میپردازد. برای دستیابی به این هدف، دادهها از طریق مصاحبه با ۹۶ نفر از کارشناسان حوزه کشاورزی و صادرات با استفاده از روش نمونهگیری گلولهبرفی گردآوری شد. در تحلیل SWOT ، تعداد ۲۸ عامل داخلی (۱۴ نقطه قوت و ۱۴ ضعف) و ۲۸ عامل خارجی (۱۴ فرصت و ۱۴ تهدید) شناسایی شد. یافتهها نشان میدهند که ایران دارای مزیتهای رقابتی متعددی از جمله تنوع اقلیمی، منابع طبیعی غنی، نزدیکی به بازارهای منطقهای و تولید محصولات استراتژیکی مانند زعفران و پسته است که میتواند زمینهساز رشد صادرات باشد. در مقابل، چالشهایی مانند ضعف در زیرساختهای حملونقل، برندینگ ضعیف، محدودیتهای مالی و نوسانات نرخ ارز، بهطور قابل توجهی مانع گسترش صادرات هستند. با استفاده از ماتریس SWOT ، چهار دسته راهبرد صادراتی تدوین گردید. راهبردهای تهاجمی ( SO ) بر توسعه کشاورزی پایدار، گسترش محصولات ارگانیک، جذب سرمایهگذاری خارجی و بهرهگیری از فناوریهای نوین تمرکز دارند. راهبردهای رقابتی ( ST ) بر کاهش آثار تحریمها و تغییرات اقلیمی، گسترش بازارهای منطقهای و بهرهبرداری از دانش بومی کشاورزی تأکید میکنند. راهبردهای اصلاحی ( WO ) شامل بهبود زیرساختهای صادراتی، ارتقای کیفیت محصولات و توسعه بازاریابی دیجیتال هستند. در نهایت، راهبردهای تدافعی ( WT ) راهکارهایی برای مدیریت نوسانات ارزی، اصلاح سیاستهای حمایتی و بهینهسازی مدیریت زنجیره تأمین پیشنهاد میدهند. نتایج این مطالعه نشان میدهد که تدوین یک نقشه راه جامع صادرات بر پایه راهبردهای SWOT میتواند به ارتقای رقابتپذیری جهانی محصولات کشاورزی ایران منجر شود. توصیه میشود که سیاستگذاران و ذینفعان این حوزه بر بهبود زیرساختها، اصلاح مقررات صادراتی، پیشرفت فناوریهای نوین و تقویت همکاریهای بینالمللی تمرکز کنند تا بستر مناسبی برای رشد صادرات محصولات کشاورزی فراهم شود.