فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اصطلاح تحرک اجتماعی (Social Mobility) به جابه­جایی افراد از پایگاهی اجتماعی به پایگاه اجتماعی دیگر اطلاق می­شود. این تحرک به دو شیوۀ عمودی و افقی اتفاق می­افتد. پرسش اصلی این پژوهش بازتاب چگونگی تحرک طبقات اجتماعی در رمان فارسی در دوران مورد بحث است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه­ای و با در نظر گرفتن نمونه­های موفق رمان­های این دوره بوده است. نتیجه پژوهش نشان می­دهد که از سال­های1300تا 1325 شمسی، طبقۀ اجتماعی اشراف و کارمندان و طبقۀ اداری و شهرنشین در رمان فارسی بیشترین بازتاب را داشته است. در این دوره انتقاد از فاصلۀ طبقاتی و تحرک اجتماعی ناسالم، از مهم­ترین مسائل طرح­شده در رمان­هاست. طبقۀ متوسط در حال شکل­گیری و تحرک اجتماعی بیشتر از نوع تحرک عمودی است. از سال­های 1325 تا 1350ش. طبقۀ اجتماعی متوسط شهرنشین و به­ویژه طبقۀ محروم روستانشین، کارگران و دهقانان در رمان بیشتر بازتاب داشته است. در این دوره، تحرک اجتماعی اغلب در میان طبقات متوسط و محروم و از نوع  تحرک افقی است، یعنی جابه­جایی در مشاغل فرودست مثل تبدیل روستایی و کشاورز بی­زمین به حاشیه­نشین شهری را شاهد هستیم. مسئلۀ استفادۀ تکنیکی از تجدد در سطح صنعتی مانند استفاده از ابزارهایی چون ماشین و تراکتور و در سطح فرهنگی مانند استفاده از کفش، کلاه و لباس فرنگی بدون زیرساخت مناسب و فرهنگ مصرف آن، تبعاتی در ایجاد فاصلۀ طبقاتی و تحرک اجتماعی به وجود آورد که در رمان­های این دوره بازتاب یافته و تحلیل شده است.