فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تقارن یکی از مفاهیم مهم در ادبیات است که در ایجاد انسجام و هماهنگی در آثار ادبی اهمیت بالایی دارد. این مقاله با نگاهی نو به بررسی تقارن از دیدگاه‌ بلاغی پرداخته و مبنای تعریف خود را با توجه به خاستگاه اصلی آن بر اساس علم ریاضی بنیان نهاده است. تقارن در ریاضیات به معنای یکسان شدن تصویر یک شیء با خود آن تحت یک تبدیل خاص است که شامل سه اصل مهم تبدیل، ساختار و حفظ کردن می‌باشد. در ادبیات نیز همانند ریاضی می‌توان تقارن را به چهار دسته تقسیم کرد: چرخشی، محوری، انتقالی و تجانسی. این تقارن‌ها در ایجاد تناسب و توازن ساختار یک اثر ادبی، به‌ویژه در شعر، نقش حیاتی دارند. به همین دلیل این پژوهش، تقارن آینه‌ای یا محوری را در غزلیات حافظ تحلیل می‌کند و نشان می‌دهد که حافظ با بهره‌گیری از آرایه‌های بلاغی مانند تشبیه، تصاویر خاصی در مصراع‌ها خلق کرده و در مصراع‌های بعدی این تصاویر را بازتاب می‌دهد، به گونه‌ای که مصراع دوم تصویر متقارن مصراع اول است یا به کمک آرایه‌هایی مانند تضاد، لف و نشر، ترصیع و تصدیر، تقارن لفظی و معنایی ایجاد کرده است که در چارچوب تقارن آینه‌ای قرار می‌گیرد. مجموعه‌ای از این آرایه‌ها باعث می‌شوند که شعر حافظ دارای فرم‌های متوازن و متقارن باشد و از نظر معنایی و صوری جلوة خاصی پیدا کند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تقارن آینه‌ای به ایجاد زیرلایه‌های پنهان معنایی کمک می‌کند و به انسجام ساختار اشعار او و زیبایی آنها می‌افزاید و یکی از معیارهای زیبایی‌شناسی و تصویرسازی حافظ است.