فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از مباحث مطرح در فرمالیسم، آشنایی‌زدایی است. در این روش، شاعر با تکیه بر اصل غرابت و تازگی زبان، شگردها و فنونی را به‌کار می‌برد که در نهایت موجب بیگانه ‌شدن متن در چشم مخاطبان می‌گردد. هنجارگریزی از روش‌های اصلی و مؤثر این شیوه است. لیچ انواع آشنایی‌زدایی را به هشت دستۀ آوایی، معنایی، نحوی، واژگانی، سبکی، گویشی، نوشتاری و باستانی تقسیم کرده است. در شعر فارسی، خاقانی شروانی از شاعران هنجارگریزی است که با تکیه بر ذوق سرشار و خلاقیت هنری در اشعار خود ویژگی‌هایی را به‌کار برده که سبک شعر‌ی‌اش را از دیگر شاعران متمایز ساخته است. بخش زیادی از آشنایی‌زدایی‌های موجود در اشعار او مربوط به ساخت و کاربرد واژگان است. این مقاله با هدف بررسی ساخت واژگان و کاربرد انواع آشنایی‌زدایی در واژگان شعر خاقانی تدوین شده است. با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با محوریت قراردادن دیوان اشعار او به بررسی این پژوهش پرداخته‌ایم و به این نتیجه رسیده‌ایم که بخش عظیمی از برجستگی‌ها و دشواری‌های شعر خاقانی، ناشی از کاربرد انواع آشنایی‌زدایی‌ در حیطۀ واژگان است. خاقانی پیوسته با آفرینش واژگان و ترکیبات جدید و نیز با استفاده از کلمات نامأنوس زبان ترکی و دیگر زبان‌ها، واژگان مربوط به ادیان و علوم مختلف، تعابیر عامیانه و نیز استفاده از اشکال غیر رایج واژگان توانسته است، تازه‌ترین تصاویر شعری را ارائه دهد و بر تازگی زبان خود بیفزاید.