کیمیا و نقش ریاضیات در علم موازین جابربن حیان

نویسندگان

1 دانشیار پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران، تهران، ایران.

doi
10.22059/jop.2025.399017.1006928
چکیده

ما در این پژوهش می‌خواهیم به تحلیل خطوط کلّی علم کیمیا به طور عام و به طور خاص کیمیا نزد جابر بن حیان بپردازیم و نشان دهیم که این نظریه ریشه در آرای ارسطویی، رواقی و نوافلاطونی دارد. این نظریه "علم موازین" نامیده می شود، هدف این علم تقلیل همۀ پدیده‌های طبیعی به طور کلّی و تمامی داده‌های معرفت علمی- مانند کیهان‌شناسی، فیزیک و کیمیاگری - به قوانین کمّی و اندازه‌گیری است. علم موازین در قرون وسطی، نمایانگر تلاشی برای بنیان نهادن یک نظام کمّی در علوم طبیعی بود. همچنین خواهیم دید که جابر شدت چهار درجه‌ای کیفیت‌های عنصری را - که طرح کلّی آن را از پزشکان یونانی وام گرفته است- به مجموعه‌ای از اعداد مشخص تقلیل می‌دهد، و خواهیم کاوید که چه رابطه‌ای بین این تأملات و رسالۀ تیمائوس افلاطون و عددشناسی فیثاغورسی وجود دارد. همچنین نقش خاص عدد هفده در اندیشۀ‌ جابر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.