هِمّت نزد ابوسعید ابو‌الخیر و ارتباط آن با فَرّ در فرهنگ ایرانی

نویسندگان

1 عضو بازنشستۀ هیئت علمی بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، تهران، ایران

doi
10.22059/jop.2025.398998.1006924
چکیده

شیخ ابوسعید ابو‌الخیر (357-440 ه. ق) عارف نامدار قرن چهارم و پنجم است. نام وی با عشق، شعر، سماع، بسط، شادی و فراست در هم آمیخته و همچنین نامش در تاریخ حکمت در ایران در کنار کسانی همچون حلّاج و بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی به یاد می‌آید، یعنی کسانی که به نظر شهاب‌الدین یحیی سهروردی (مقتول 587 ه.ق) حکمت خسروانی ایران را دنبال می‌کردند. در این مقاله، با طرح مفهوم "هِمّت" در تصوف اولیه و تحوّل آن در عصر ابوسعید ابو‌الخیر، سعی بر آن است تا روشن شود که چگونه ابوسعید در مقام ادامه دهندة حکمت خسروانی، معنای "هِمّت" را در سایة مفهوم "فَرّ" در فرهنگ و حکمت ایرانی متحوّل کرد.