نگاهی جدید به نوعی از صفت خاص و عام در زبان فارسی
نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
doi
10.22091/jls.2021.6154.1273چکیده
با دقت در کتابهای دستور زبان فارسی، متوجه این موضوع میشویم که اکثر تقسیمبندیها در مورد صفت، تکراری و شبیه به هم هستند؛ بنابراین در این پژوهش در حوزۀ معنایی و با توجه به اختصاص یا عدم اختصاص (عمومیت) صفت به موصوفها، تقسیمبندی جدیدی از صفت صورتگرفته است و بر این اساس صفات به دو دستۀ خاص و عام تقسیم شدند؛ صفات خاص بر اساس اختصاص به حوزۀ معنایی خاص یا فقط یک موصوف خاص، به دو دستۀ «خاص نوع 1» و «خاص نوع 2» (خاص الخاص) تقسیم میشوند. صفات عام نیز بر اساس دامنۀ شمول تعلقپذیری به واژهها (موصوف) به سه دستۀ «عامِ کم فعال»، «عامِ نیمه فعال» و «عامِ فعال» تقسیم میشوند. برای دستیابی به مجموعهای از صفات و بررسی و تحلیل آنها، سه رمان «سمفونی مردگان» عباس معروفی، «سووشون» سیمین دانشور و «چشمهایش» بزرگ علوی به عنوان جامعۀ آماری برای استخراج صفات انتخاب شدند و بعد از استخراج، صفات به روش تحلیلی و توصیفی به صفات خاص و عام تقسیم شدند و مجدداً صفات تقسیم شده بر اساس صفات بیانی (ساده/مطلق، فاعلی، مفعولی، نسبی و لیاقت) تقسیمبندی شدند و مشخص شد که هر کدام از صفات بیانی به کدام تقسیمبندی جدید، اقتران معنایی بیشتری دارد. با توجه به بررسیهای انجام شده صفتهای فاعلی بیشتر خاص موصوفهای کنشگر و دارای اختیار هستند و صفتهای مفعولی با موصوفهای کنشپذیر و فاقد اختیار همراه میشوند. صفات نسبی مخصوصاً زمانی که مفهوم جنسیت را برسانند، خاص حوزۀ معنایی جمادات هستند. صفات اشاره، مبهم، عدد و... نیز عمومیت دارند و جزء صفات عام به حساب میآیند.
