ترکیب ماده و صورت از نظر مشاء؛ اتحادی یا انضمامی؟
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.
doi
10.22059/jop.2022.342800.1006714چکیده
مشهور است در مقابل حکمت متعالیه که قائل به ترکیب اتحادی ماده و صورت است مشائیان، قائل به ترکیب انضمامی این دو هستند. شهرت انتساب این نظر به مشائیان به حدی است که هیچکس شکی در قائل بودن آنان به ترکیب انضمامی ندارد، درحالیکه تحقیق در این مسئله نشان میدهد که امر به این وضوح نیست و با چنین جزم و یقینی نمیتوان به مشائیان چنین نسبتی داد. مسئله ترکیب اتحادی و انضمامی از ابداعات صدرالدین دشتکی در قرن نهم هجری است و پیش از آن مطرح نبوده است بنابراین در کتب ابن سینا و فارابی و بهمنیار و دیگر مشائیان پیش از دشتکی مطرح نبوده و آنها در این مسئله بحثی نداشتهاند اما بسیاری از حکمای همزمان با صدرالدین دشتکی و پس از او که اکثراً مشائی بودهاند همچون میرداماد و فیاض لاهیجی در این مسئله با دشتکی مخالفت کردهاند. اگر این مسئله را بر مشائیان پیش از دشتکی عرضه کنیم در کلمات آنان، هم به نفع ترکیب اتحادی و هم انضمامی میتوان شواهدی یافت بنابراین نمیتوان یکی از این دو را به آنان نسبت داد و تنها شاید با تسامح بتوان اتباع مشائیان را قائل به ترکیب انضمامی دانست.
