کارکرد آیینهای مذهبی در بازتولید فضاهای جمعی: مطالعۀ نقش مراسم عاشورا در شکلگیری سرزندگی شهری محلۀ جوادیه تهران
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد، گروه برنامهریزی و مدیریت شهری، دانشکدۀ شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22034/uep.2025.554367.1748چکیده
در دهههای اخیر، توجه به نقش آیینهای جمعی در پویایی فضاهای شهری و بازتولید انسجام اجتماعی، بهویژه در شهرهای خاورمیانه، افزایش یافته است. این پژوهش به بررسی چگونگی تأثیر آیینهای مذهبی بر بازآفرینی فضا، تقویت سرمایۀ اجتماعی و شکلگیری هویت فرهنگی در بافت شهری جوادیه (تهران) میپردازد. مطالعۀ حاضر با رویکرد کیفی و در قالب راهبرد مطالعۀ موردی انجام شد. دادهها از طریق ۱۹ مصاحبۀ نیمهساختیافته با ساکنان و برگزارکنندگان آیینهای مذهبی و نیز مشاهدات میدانی گردآوری شد. تحلیل دادهها با استفاده از روش تحلیل تماتیک و با بهرهگیری از نرمافزار MAXQDA 2022 صورت گرفت. نتایج نشان داد آیینها موجب دگرگونی موقت فضاهای روزمره و افزایش سرزندگی فضایی میشوند، روابط اجتماعی را بازسازی کرده و حس اعتماد و همبستگی را میان ساکنان تقویت میکنند. همچنین، آیینها به مثابه سازوکار حافظۀ جمعی عمل کرده و هویت فرهنگی محله را تثبیت میکنند. در عین حال، ضعف حمایت نهادی و نبود چارچوبهای رسمی مشارکتی از چالشهای اصلی در پایداری این فرایندهاست. یافتهها بر اهمیت رویکردهای اجتماعمحور در سیاستگذاری شهری و ضرورت به رسمیت شناختن آیینها به عنوان سرمایه فرهنگی و ابزار بازآفرینی شهری تأکید میکنند. این مطالعه با ارائۀ بینشی میانرشتهای از پیوند فضا، آیین و اجتماع، درک جدیدی از پویاییهای فرهنگی در شهرهای معاصر ارائه میدهد.
