مطالعۀ تطبیقی حکمرانی و حکمروایی: بررسی تفاوتهای معنایی و پیامدها در نظام برنامهریزی و مدیریت شهری معاصر ایران
نویسندگان
1 کارشناس ارشد، معماری اسلامی، گروه هنر و معماری اسلامی، دانشکدۀ هنر و معماری اسلامی، دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران
2 دانشیار، گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.
doi
10.22034/uep.2025.541868.1694چکیده
مفاهیم «حکمرانی» و «حکمروایی» به دلیل تفاوتهای معناشناختی و کارکردی، در نظام برنامهریزی و مدیریت شهری معاصر ایران چالشهای نظری و عملی متعددی ایجاد کردهاند. این پژوهش با هدف تبیین تمایزهای مفهومی میان حکمرانی به عنوان ساختار رسمی، سلسلهمراتبی و دولتمحور، در کنار حکمروایی به منزلۀ فرایندی شبکهای، مشارکتی و چندبازیگری انجام شده است. مسئلۀ اصلی، شناسایی تفاوتهای ماهوی این دو پارادایم در ابعاد منبع مشروعیت، ساختار تصمیمگیری، دامنۀ ذینفعان، نقش دولت، هدف غایی سیاستگذاری و تأثیر این ابهامات بر کارایی سیاستهای شهری است. پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد مقولهای، متون تخصصی در این زمینه، به همراه اسناد سیاستی دو دهۀ اخیر ایران (1384 ـ 1404) را بررسی کرده و از ترکیبی از رویکردهای قیاسی مبتنی بر چارچوب نظری و استقرایی مبتنی بر دادههای متنی بهره برده است. جامعۀ آماری شامل اسناد بالادستی برنامهریزی شهری بوده و نمونهگیری هدفمند با معیار حداکثر تنوع برای انتخاب اسناد شاخص انجام شده است. یافتهها نشان میدهند سردرگمی میان این دو مفهوم، به طراحی سیاستهای ناکارآمد، کاهش مشارکت عمومی و تضعیف اثربخشی نهادی منجر شده است، زیرا راهحلهای مبتنی بر حکمروایی مانند توسعۀ مشارکتی در چارچوبهای سنتی حکمرانی و تصمیمگیری از بالابهپایین ناسازگار هستند. تمایز کلیدی در گذار از واپایش انحصاری دولت در حکمرانی به هماهنگی و تسهیلگری در شبکهای از بازیگران دولتی، خصوصی و مدنی در حکمروایی نهفته است. این پژوهش با ارائۀ چارچوبی مفهومی برای رفع ابهامات، پیشنهادهایی برای بهبود کاربرد این مفاهیم در سیاستگذاری شهری ارائه میدهد تا زمینهساز تحقق حکمروایی مطلوب شهری شود.
