فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهشهرها در همة جهان امروزه با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مانند شهرنشینی شتابان، تخریب و تباه‌سازی محیط زیست و نابرابری‌های اجتماعی ـ اقتصادی روبه‌رو هستند. برای رسیدگی به این مسائل، بازآفرینی شهری به عنوان یک راهبرد حیاتی به منظور احیای محله‌های رو به زوال و در عین بهبود کیفیت زندگی ساکنان، ظهور کرده است. بازآفرینی شهری شامل اقدامات متنوعی همچون بهبود زیرساخت‌ها، توسعۀ اقتصادی و مداخلات اجتماعی با تأکید ویژه بر بهبود محیط زیست است. سلامت محیط شهری به طرز قابل توجهی بر سلامت ساکنان تأثیر می‌گذارد. برای مثال، دسترسی به فضاهای سبز با کاهش سطح استرس، افزایش فعالیت بدنی و افزایش تعاملات اجتماعی مرتبط است. به‌عکس، تخریب محیط زیست، مانند آلودگی و کمبود فضاهای سبز، می‌تواند به پیامدهای منفی سلامت و کاهش کیفیت زندگی منجر شود. پرداختن به سلامت در رابطه با محیط‌های شهری به معنای درک، اندازه‌گیری، ارزیابی و زمینه‌سازی سلامت جمعیت‌ها و محیط ساخته‌شده در طیف وسیعی از تأثیرات، تحولات و تکامل زمانی است. در این مقاله، ضمن ارزیابی وضعیت سلامت محیط شهری محلۀ امام‌زاده یحیی در تهران، اثربخشی اقدامات بازسازی که در سال‌های اخیر به طور گسترده صورت گرفته، در برخی مؤلفه‌ها و ابعاد بررسی شده است. مواد و روش‌هاوضعیت موجود سلامت محیط با ۲۲ شاخص که در ۳ بُعد کالبدی (۵ مؤلفه)، بهداشتی ـ محیطی (۱۱ مؤلفه) و اجتماعی (۶ مؤلفه) دسته‌بندی شده‌اند ارزیابی شده است. اطلاعات ۱۹ شاخص از طریق پیمایش و اطلاعات با استفاده از آمار رسمی به دست آمده است. نمونۀ آماری به تعداد ۳۸۳ نفر به صورت تصادفی و با رعایت توزیع فضایی تقریباً برابر در محله، انتخاب شده است. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه است. برای هر شاخص، یک زوج سؤال وجود دارد که اوّلی وضعیت موجود و سؤال دیگر، اثربخشی طرح‌های بازآفرینی در بهبود شاخص را ارزیابی می‌کند. داده‌های پرسشنامه وارد نرم‌افزار SPSS شده و پس از تأیید پایایی با محاسبۀ ضریب آلفای کرونباخ (0/728 برای همۀ سؤالات)، ابتدا مدل تحلیلی آزمون t تک‌نمونه‌ای برای سؤالات فرد و سپس مدل معادلات ساختاری (SEM) نرم‌افزار Amos برای سؤالات زوج اجرا شده است. محدودة مورد مطالعه، محلۀ امام‌زاده یحیی واقع در منطقۀ ۱۲ شهرداری تهران و در محدودۀ بافت تاریخی شهر است. این محله ۶۹ هکتار مساحت دارد و در سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵، ۱۱۳۱۸ نفر جمعیت داشته است.یافته‌هارقم 2/166 برای کل شاخص‌ها دلالت بر این دارد که سلامت محیط در محلۀ امام‌زاده یحیی از میانگین فرضی (3) پایین‌تر است. در میان ابعاد سه‌گانه، وضعیت بهتر از آن مؤلفه‌های بعد کالبدی با رقم 2/34 است. مؤلفه‌های بعد بهداشتی ـ محیط ‌زیستی میانگین رقمی برابر 2/121 را نشان داده و در بعد اجتماعی رقم میانگین برابر 2/10 به ‌دست آمده است. در 22 شاخص ارزیابی، وضعیت ترافیک وسایل نقلیه، امنیت اجتماعی و حسّ مکان ضعیف‌ترین وضعیت را نمایان ساخته‌اند. در صورتی که رقم 4/5 و بالاتر را وضعیت بسیار مطلوب؛ 3/5-4/5 را وضعیت مطلوب سلامت محیط؛ 2/5-3/5 را وضعیت متوسط؛ 1/5-2/5 را وضعیت نامطلوب و بالأخره نمرۀ 5/1 و پایین‌تر را وضعیت بسیار نامطلوب ارزیابی کنیم، سه مؤلفة فوق وضعیت بسیار نامطلوب، بیشتر از نیمی از مؤلفه‌ها (12 مورد) وضعیت نامطلوب و بقیه یعنی 7 مؤلفه، وضعیت متوسطی از سلامت محیط را نمایان می‌سازند. همچنین، یافته‌ها از مدل تحلیل ساختاری نشان می‌دهد اجرای طرح‌های بازآفرینی به‌ترتیب بر مؤلفة‌های بهبود‌بخشی به زیرساخت‌های شهری، ارتقای امنیت اجتماعی، بهبودبخشی به بهداشت اماکن عمومی، دسترسی ساکنان به مراکز خدمات بهداشتی درمانی، تأثیر بیشتری به جا گذاشته‌اند. نتیجه‌گیریمعضلات سلامت محیط شهری در محلة امام‌زاده یحیی ناشی از عدم سازگاری کارکردها و فعالیت‌ها با خصیصه‌های کالبدی، اجتماعی و فرهنگی محله است. به بیان دیگر، آنچه به‌ عنوان مظروف به صورت فعالیت‌های تجاری فعلی بر ظرف یعنی کالبد محله تحمیل شده با یکدیگر سازگاری ندارند. امام‌زاده یحیی از دیرباز به‌ عنوان جزء مهمی از بخش مرکز تجاری ـ اداری و سیاسی پایتخت نقش ایفا کرده است. در گذر زمان ماهیت فعالیت‌های تجاری دگرگون شده و شکل و اسلوب حمل‌و‌نقل تغییر کرده است. از سوی دیگر، به موازات افزایش جمعیت و به مناسبت کارکردهای فرامحلی محله، تراکم و وسعت فعالیت‌های تجاری چند برابر شده، در حالی که کالبد و به‌ویژه گذرها دست‌نخورده باقی مانده‌اند و به دلیل ماهیت تاریخی بافت، امکان هر گونه تعریض و توسعۀ گذرها نیز منتفی بوده است. تراکم و ازدحام فراتر از ظرفیت جمعیت در حال گذر روزانه، ترافیک و راهبندان، آلودگی صوتی، ضعف حسّ مکان، گرایش روزافزون به تجاری کردن فضا و استفادۀ تجاری، کارگاهی و انباری از ساختمان‌های مسکونی، پتانسیل بالای وقوع حوادث، ناایمن بودن و ناامنی فضا و ... همه و همه به ناسازگاری کارکرد فضا با کالبد موجود باز می‌گردند. در راستای اهداف بازآفرینی در بافت‌های قدیمی، محلات باید محیط زندگی، کار، فعالیت، تعاملات اجتماعی و محل عرضه و ارائۀ طیف متنوعی از خدمات مورد نیاز جمعیت ساکن باشند. فراهم بودن فضای کسب‌و‌کار متناسب با بافت، لازمة بازآفرینی شهری است، اما در خصوص بافت‌های تاریخی همچون محلۀ امام‌زاده یحیی، احیا و توسعۀ فعالیت‌ها، کارکردها و کسب‌و‌کارهایی سزاوار است که شرایط زندگی و زیستن در محلات و کیفیت زندگی و سلامت محیط را خدشه‌دار نسازند. به همین‌دلیل، احیا و توسعة اقتصاد فرهنگی به عنوان پیشران اصلی بازآفرینی، پیشنهاد کاربردی این تحقیق برای ارتقای کیفیت محیط زندگی در محله هستند.