فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهبزرگراه‌های شهری به‌ عنوان نمونه‌ای از ابرپروژه‌های عمرانی، نیازمند منابع مالی بسیار کلان هستند که غالباً فراتر از بودجه‌های سالانۀ کلان‌شهرهاست. تأمین مالی این پروژه‌ها از طریق روش‌هایی همچون اخذ وام، فاینانس، سرمایه‌گذاری و یا فروش تراکم ساختمانی صورت می‌گیرد. با این‌حال، اتخاذ تصمیمات سودمحور در نظام مالی شهرداری‌ها، پیامدهایی منفی به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به دنبال دارد. مطالعۀ موردی بزرگراه طبقاتی صدر در تهران نشان می‌دهد این پروژه از نظر مشخصات فنی و مهندسی و زمان اجرا یکی از موفقیت‌های افتخارآمیز مهندسی عمران در کشور و حتی در دنیا به شمار می‌رود. اما در کنار نقش مثبت در تسهیل جابه‌جایی، نحوۀ تأمین مالی آن موجب تحمیل آثار فضایی و کالبدی گسترده‌ای بر شهر شده است.لذا ابتدا نحوۀ تأمین منابع مالی لازم برای احداث مگاپروژۀ بزرگراه صدر براساس منابع درآمدی شهرداری تهران تشریح می‌شود. سپس، آثار و پیامدهای فضایی تحمیل‌شده بر شهر سنجش و برآورد می‌شود که بر اثر نحوۀ تأمین منابع مالی این پروژه ایجاد شده‌اند. بدیهی است که پیامدهای احداث پروژه‌ای با این مقیاس ابعاد و وجوه مختلفی دارد. این پژوهش روی جوانب افزایش بار ساختمانی و افزایش تعداد اتومبیل شخصی تمرکز دارد.مواد و روش‌هااین پژوهش با رویکرد کمی و روش تبیینی ـ علّی انجام شده است. ابتدا بر اساس فهرست بهای شهرداری تهران، هزینه‌های ساخت بزرگراه طبقاتی صدر برآورد شد. سپس، با تحلیل مالیه شهرداری در بازۀ زمانی 1386 تا 1392، سهم درآمدهای پایدار و ناپایدار و به‌ویژه نقش فروش مازاد تراکم ساختمانی در تأمین هزینه‌ها بررسی شد. در ادامه، میزان بارگذاری ساختمانی، جمعیتی و ترافیکی ناشی از فروش تراکم در مناطق مختلف تهران محاسبه و پیامدهای فضایی آن تحلیل شد. داده‌های پژوهش به روش اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری و با روش معادل‌سازی ریالی و فضایی ارزیابی شد.یافته‌هانتایج نشان می‌دهد حدود 74 درصد درآمدهای شهرداری تهران در دورۀ مورد مطالعه ناپایدار بوده و از این‌میان، فروش مازاد تراکم ساختمانی 85 درصد درآمدهای ناپایدار و درمجموع، 64 درصد کل درآمد شهرداری را تشکیل داده است. تأمین مالی ابرپروژۀ صدر عمدتاً از این طریق صورت گرفته و هزینه‌ای معادل 87,698 میلیارد ریال (به قیمت سال 1392) بر شهر تحمیل شده است. این امر به احداث واحدهای مسکونی خارج از طرح‌های فرادست، افزایش جمعیتی معادل 210 هزار نفر و ورود بالقوه 143 هزار خودرو به شبکۀ معابر شهری منجر شده است. به این‌ترتیب، راهکاری که برای حل مسئلۀ حمل‌ونقل شهری در نظر گرفته شده بود، خود به منبع تولید مسائل جدید کالبدی، جمعیتی و زیست‌محیطی بدل شده است. در ادامه رویکردهایی که بتوانند راه حل‌های اصولی پاسخ به جریان حمل‌و‌نقل عمومی باشند، به‌اختصار مورد اشاره قرار گرفته‌اند. توسعۀ شبکۀ مترو در مقیاس پهنه‌های داخل شهر و شبکه‌های قطار حومه‌ای برای توسعۀ حمل‌ونقل در مقیاس منطقۀ کلان‌شهری تهران از آن جمله‌اند. پروژه‌های حمل‌ونقل ریلی با اخذ وام از مرکز مالی و برگرداندن آن از محل درآمد بهره‌برداری شبکۀ حمل‌ونقل ریلی می‌توانند راه حلی پایدار باشند و پیامدهای فضایی نامطلوبی برای شهر ایجاد نکنند. توسعۀ شبکۀ حمل‌ونقل ریلی گسترش‌های پراکنده‌رویی شهری را تا حد زیادی مهار می‌کند. در عین حال، توسعۀ مطلوب و قابل کنترل و برنامه‌ریزی را برای شهر و پیرامون آن ممکن می‌سازد که ادامۀ پژوهش حاضر است.نتیجه‌گیریتجربۀ ساخت بزرگراه طبقاتی صدر نشان می‌دهد اتکا به منابع ناپایدار، به‌ویژه فروش تراکم ساختمانی، موجب تشدید بارگذاری فضایی و تولید معضلات جدید شهری می‌شود. به ‌جای این الگو، توسعۀ حمل‌ونقل عمومی مانند مترو با روش‌های تأمین مالی پایدار نظیر اخذ وام و بازگشت سرمایه از محل بهره‌برداری، می‌تواند اثربخش‌تر و عادلانه‌تر باشد. همچنین، استفاده از منابع مالی مبتنی بر عوارض استفاده از خودروهای شخصی برای احداث زیرساخت‌های جاده‌ای، علاوه بر جلوگیری از تحمیل هزینه بر همۀ شهروندان، به عدالت اجتماعی نزدیک‌تر است. در نهایت، ارزیابی هزینه ـ فایده ابرپروژه‌های شهری پیش از اجرا و توجه به پیامدهای فضایی آن‌ها ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در مدیریت توسعۀ حمل‌ونقل عمومی کلان‌شهرهاست.