فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهبسیاری از بخش‌های خدماتی هستند که با بخش‌های تولیدی ارتباط برقرار می‌کنند. بخش خدمات پیوندهای بسیاری با بخش‌های دیگر داشته، به ‌گونه‌ای که در سایر بخش‌ها نیز اثرگذار بوده است و نقش سازندۀ آن در پیشرفت و ترقی اقتصاد ‌انکارناپذیر خواهد بود. طی دهۀ گذشته، به دلیل افزایش سهم خدمات در تولید ناخالص داخلی و اشتغال، بخش خدمات توجه اقتصاددانان را به خود جلب کرده است. بسیاری از مطالعات پیش‌بینی می‌کنند که در سال‌های آینده، بخش خدمات به‌ عنوان موتور رشد اقتصادی در نظر گرفته خواهد شد. این موضوع با این واقعیت تبیین می‌شود که یک ارتباط مثبت تثبیت‌شده بین سهم فزایندۀ تولید ناخالص داخلی، اشتغال و درآمد سرانه نیز وجود دارد. با بررسی ساختار اقتصادی استان در سال 1399، 11/57 درصد از محصول ناخالص داخلی استان به قیمت ثابت 1390 مربوط به بخش کشاورزی، شکار، جنگلداری و شیلات است، در حالی ‌که سهم این بخش در کشور 7/165 درصد است؛ به بیانی می‌توان گفت که متوسط سهم بخش کشاورزی در استان زنجان 1/61 برابر سهم آن بخش در کشور است. همچنین، سهم شاغلان استانی و کشوری در بخش کشاورزی 27/22 و 16/32 درصد بوده که دلالت بر این موضوع دارد که سهم شاغلان بخش یادشده در استان زنجان تقریباً معادل 1/67 برابر کشور است. با توجه به ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی، فنی و محیطی حاکم بر بخش کشاورزی استان، قسمت عمده‌ای از منابع آب استان را در جهت تولید محصولات کشاورزی اختصاص یافته به‌ طوری ‌که حدود 90 درصد از منابع آب زنجان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و این امر چالش‌های متعددی به وجود می‌آورد. تراکم نیروی کار در بخش کشاورزی استان طی زمان به ‌گونه‌ای صورت پذیرفته که همپای آن بخش خدمات نتوانسته رشد لازم را بیابد و نقشی مثبت در فرایند توسعه‌یافتگی استان ایجاد کند. در تأیید چنین مدعایی می‌توان سهم شاغلان در این بخش را در سال 1401 مطرح کرد. سهم اشتغال بخش خدمات در استان 41 درصد بوده که در قیاس با کشور که رقم 51/6 درصد است، تفاوت معناداری دارد. همۀ این مسائل مبنی بر نقش زیرساختی بخش خدمات در فرایند تولید و اشتغال بخش صنعت و کشاورزی، ضرورت توجه به بخش خدمات در استان‌های کشورمان را طلب می‌کند. در این تحقیق ما بر بخش خدمات استان زنجان تمرکز می‌کنیم و به تشریح آن در استان می‌پردازیم. سپس، با برآوردهای آماری عوامل اقتصادی تأثیرگذار بر اشتغال این بخش در استان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.مواد و روش‌هاهدف اصلی تحقیق حاضر، تعیین عوامل اقتصادی اثرگذار بر اشتغال بخش‌های مختلف خدمات استان زنجان است. در این تحقیق مطابق طبقه‌بندی فعالیت‌های اقتصادی انتشاریافته مرکز آمار ایران که بر اساس چهارمین بازنگری استاندارد بین‌المللی طبقه‌بندی تمامی فعالیت‌های اقتصادی (ISIC) است، خدمات استان به شش گروه «عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، رستوران و هتلداری (تأمین جا و غذا)»، «حمل‌ونقل، انبارداری، پست و اطلاعات و ارتباطات»، «فعالیت‌های مالی و بیمه»، «خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار و دامپزشکی»، «ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی» و «سایر خدمات عمومی، اجتماعی، شخصی و خانگی» تقسیم شده‌اند. در ارتباط با عوامل اثرگذار بر اشتغال بخش‌ها شش مدل مختلف اقتصادی در نظر گرفته شده است. پایه و اساس این مدل‌ها از تجمیع مبانی نظری و همچنین مطالعات تجربی حاصل شده است. آزمون ریشۀ واحد (روش دیکی‌فولر تعمیم‌یافته) و برآورد حداقل مربعات معمولی پویا DOLS برای اشتغال شش گروه خدمات طی دورۀ زمانی 1387 ـ 1401 به ‌صورت فصلی انجام شده است.یافته‌هایافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد افزایش تولید ناخالص داخلی سرانۀ واقعی در گروه ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش، فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی و گروه سایر خدمات عمومی، اجتماعی، شخصی و خانگی تأثیر مثبت معنا‌داری بر اشتغال ایجاد کرده است. متغیر نسبت بهره‌وری صنعت و کشاورزی به بهره‌وری بخش‌های مختلف خدمات بر اشتغال همۀ گروه‌ها تأثیر مثبت و معنا‌داری ایجاد کرده و جذاب‌ترین گروه برای جذب افراد گروه خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار است. افزایش مشارکت زنان در افزایش اشتغال همۀ گروه‌ها به‌جز گروه خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار تأثیر مثبت معنا‌داری داشته است. افزایش نرخ شهرنشینی موجب افزایش اشتغال هر شش گروه شده است. تورم موجب افزایش اشتغال همۀ گروه‌ها به‌جز گروه حمل‌ونقل، انبارداری، پست و اطلاعات و ارتباطات، شده و می‌توان گفت که در اکثر گروه‌های خدمات، هزینۀ ایجاد اشتغال در استان تورم است. بیشترین تأثیرپذیری اشتغال از افزایش تورم مربوط به گروه خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار است. متغیر دامی مربوط به کرونا در چهار گروه اول از ضریب منفی معنا‌دار برخوردار بوده، به ‌طوری ‌که اشتغال چهار گروه از کرونا تأثیر منفی گرفته و این تأثیرپذیری در گروه مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار بیشتر بوده است. تأثیر مستقیم نرخ بیکاری بر اشتغال گروه ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش، فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی و گروه سایر خدمات عمومی، شخصی و خانگی مشاهده می‌شود. تأثیر مثبت معنا‌دار جمعیت بالای 65 سال و پایین‌تر از 14 سال بر اشتغال گروه ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش، فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی و گروه سایر خدمات عمومی، شخصی و خانگی مشاهده می‌شود.نتیجه‌گیریتولید، ستون فقرات اقتصاد بوده در شرایطی که کشور با چالش‌هایی همچون بیکاری، تورم، رکود اقتصادی و خروج سرمایه مواجه است، تمرکز بر سرمایه‌گذاری در بخش تولید استان می‌تواند موتور محرک توسعه در استان‌ باشد. به دلیل ایجاد پیوند بخش خدمات با بخش صنعت در استان، افزایش بهره‌وری بخش صنعت به رونق‌ بخش خدمات می‌انجامد. همچنین، با توجه به مقدار پایین بهره‌وری بخش کشاورزی و افت سهم ارزش‌افزوده این بخش در استان، نیروی کار خارج‌شدۀ کشاورزی نیز به سمت گروه‌های بخش خدمات هدایت می‌شود. با افزایش مشارکت زنان در برنامه‌ها و سیاست‌های دولت انتظار افزایش سهم اشتغال در بخش‌های مختلف خدمات وجود دارد. مشارکت زنان استان در قیاس با وضعیت کشوری بیشتر بوده و بالا بودن این درصد در استان می‌تواند دلالت بر مشارکت بیشتر در عرصه‌های مختلف حوزۀ اشتغال و کسب‌وکارهای اقتصادی و تأثیر بر اشتغال بخش‌های مختلف خدمات در استان باشد. تمرکز و تحلیل تحولات نرخ شهرنشینی در استان به ‌صورت تک‌بعدی ممکن نیست و باید مجموعه‌ای از عوامل در تحلیل روند تحولات شهرنشینی مورد توجه قرار بگیرد که طیفی از عوامل اقتصادی، جغرافیایی و اقتصادی را در بر می‌گیرد. شرایط تورمی که بالاتر رفتن انتظارات تورمی را موجب می‌شود، انگیزه‌ها به منظور ارائۀ خدمات واحدهای مسکونی و غیرمسکونی و همچنین، خدمات دلالان را در مقایسه با خدمات بخش‌های دیگر در استان افزایش بیشتری داده و این مسئله افزایش بیشتر اشتغال در این بخش از خدمات را رقم زده است. هنگام افزایش میزان بیکاری، سهم اشتغال خدمات عمومی و اجتماعی که به ‌طور عمده دولتی هستند، مانند خدمات آموزشی و بهداشتی از کل اشتغال افزایش یافته و این مسئله مبنی بر افزایش سهم اشتغال، در جهت برآورده کردن نیازهای دولت و جامعه است.