فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهفضای شهرها به دلیل تغییرات زیاد و کنترل‌نشده در روند افزایش جمعیت، نحوۀ زندگی مردم و فشارهای محیطی و اقتصادی که در مناطق جغرافیایی خطرناک ایجاد شده، نیازمند توجه و مراقبت بیشتری هستند. در دهه‌های اخیر در مقیاس جهانی، نهادها و سازمان‌های فعال در زمینۀ تاب‌آوری، بیشتر فعالیت‌های خود را بر دستیابی به جامعۀ تاب‌آور متمرکز ساخته‌اند که در این‌میان، به دلیل خسار‌ت‌های وسیع اجتماعی ـ اقتصادی و تخریب‌های گستردۀ کالبدی و زیرساختی، شهرها به نسبت از ریسک بالاتر برخوردار هستند.امروزه، مدیریت شهری در سطح جهانی دستخوش تحولات اساسی شده است. شهرها به‌ منظور تأمین رفاه و آسایش ساکنان خود تحت مدیریت قرار می‌گیرند. نقش مدیریت شهری به‌ طور گسترده‌ای تعریف شده و تأثیر بسزایی در موفقیت برنامه‌ها و طرح‌های توسعۀ شهری دارد. این مدیریت همچنین مسئولیت‌های متعددی در زمینه‌های مختلفی از جمله رفع نیازهای جمعیت، مدیریت جریان ترافیک، تأمین رفاه عمومی، مسکن، کاربری زمین، تفریح، فرهنگ، اقتصاد و تأسیسات زیربنایی به عهده دارد. هدف اصلی مدیریت شهری، ارتقای شرایط کار و زندگی برای جمعیت ساکن در قالب اقشار و گروه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی است. این مدیریت همچنین به حفاظت از حقوق شهروندان، تشویق به توسعۀ اقتصادی و اجتماعی پایدار و حفظ محیط کالبدی می‌پردازد. به بیان دیگر، مدیریت شهری باید به‌ گونه‌ای عمل کند که نه‌تنها نیازهای کنونی ساکنان را برآورده سازد، بلکه به ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعۀ پایدار در آینده نیز توجه داشته باشد. این مقاله با هدف تدوین الگوی راهبردی تاب‌آوری اقتصادی برای تحقق حکمروایی خوب در شهرهای ایران انجام شده است. در این راستا، به بررسی مبانی نظری تاب‌آوری اقتصادی، روش‌های تحقیق، یافته‌های تحقیق و در نهایت بحث و نتیجه‌گیری پرداخته خواهد شد. همچنین، پیشنهادهای جامع و بهبودیافته‌ای بر اساس نتایج تحقیق ارائه خواهد شد.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی ـ تحلیلی و از نظر تحلیل، جزء تحقیقات با روش کیفی محسوب می‌شود. هدف از پژوهش حاضر، شناسایی چالش‌های اقتصاد شهری در ایران و ارائۀ راهبردهای تاب‌آوری برای این چالش بوده است. در این راستا برای شناسایی چالش‌های اقتصاد شهری و ارائۀ راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی این شهرها، علاوه بر مطالعۀ سوابق و چارچوب تئوریک موجود، از آرای خبرگان متخصص استفاده شده است. به این‌منظور، جامعۀ هدف پژوهش شامل 50 کارشناس صاحب‌نظر از اساتید دانشگاه و مدیران شهری بوده که در دو مرحله از نظرات آن‌ها استفاده شده است. پس از شناسایی چالش‌های اقتصاد شهری از سوابق نظری و تلفیق آن با آرای خبرگان، 17 چالش نهایی در اقتصاد شهری ایران شناسایی، مفهوم‌سازی و دسته بندی شدند. برای گردآوری اطلاعات در بخش مبانی نظری از مطالعات کتابخانه‌ای و در بخش میدانی از روش پیمایش (زمینه‌یابی) مبتنی بر پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شده است. در مرحلۀ دوم نظرسنجی از خبرگان، در قالب یک پرسشنامۀ باز، راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی از سوی گروه هدف ارائه و تلفیق شدند.روش آنالیز در این پژوهش، از نوع کیفی و مبتنی بر داده‌های متنی و مطالعاتی‌ است. تحقیق کیفی شامل جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌های غیر عددی (مانند متن، ویدئو یا صدا) برای درک مفاهیم، نظرات یا تجربیات است. می‌توان از آن برای جمع‌آوری بینش‌های عمیق در مورد یک مشکل یا ایجاد ایده‌های جدید برای تحقیق استفاده کرد. در این پژوهش بعد از شناخت مسئلۀ پژوهش و چارچوب‌بندی آن به شناسایی مؤلفه‌ها و طراحی مدل مفهومی تحقیق پرداخته شده است. به طور خلاصه، روش تحقیق در این پژوهش یک فرایند نظام‌مند و گام‌به‌گام است که با شناخت مسئله آغاز می‌شود و با تدوین یافته‌های تحقیق به پایان می‌رسد. در این فرایند، از روش‌های مختلف جمع‌آوری و تحلیل داده‌های کیفی استفاده می‌شود تا به درک عمیق‌تری از موضوع تحقیق دست یابیم و راهبردهایی تدوین شود که با شرایط خاص شهرهای ایرانی سازگار باشند.یافته‌هاتاب‌آوری اقتصاد شهری چشم‌انداز جدیدی در توسعۀ پایدار اقتصاد شهری و منطقه‌ای ارائه می‌دهد. در این تحقیق ویژگی‌های تکامل مکانی و زمانی تاب‌آوری اقتصاد شهری را تجزیه‌وتحلیل می‌کنیم، عوامل کلیدی مؤثر در تاب‌آوری اقتصاد شهری را بررسی می‌کنیم و از یک طرف کنش متقابل میان سازمان‌ها و نهادهای رسمی ادارۀ شهر و از طرفی دیگر، میان سازمان‌های غیر دولتی و تشکل‌های جامعۀ مدنی بررسی می‌شود. سپس، پیشنهادهای تصمیم‌گیری الگوی مناسب برای اقتصاد تاب‌آور در شهرهای ایران ارائه می‌شود. مناطق شهری با چالش‌های اقتصادی حساسی روبه‌رو هستند که در سال‌های اخیر بر دامنۀ آن افزوده شده است. در عین حال، شهرها فرصت‌های هیجان‌انگیزی را برای رشد و تجدید حیات فراهم می‌کنند. تأثیر متقابل این چالش‌ها و فرصت‌ها وظایف مهمی را برای سیاست‌گذاران، محققان و برنامه‌ریزان شهری ایجاد می‌کند. راهبردها و سیستم‌های متناسب با شهرهای ایران، جهت غلبه بر چالش‌های موجود: 1) پیاده‌سازی سیستم مدیریت یکپارچۀ شهری: عمدۀ مشکلات شهرهای ایران نبود یک سیستم واحد شهری برای پاسخ‌گویی به مسائل شهری است. وجود سازمان‌های متنوع و گوناگون در شهرها و عدم هماهنگی و پوشش وظایف مرتبط با هم، شهرهای ایران را به میدان نبرد بر سر قدرت و ایجاد بنگاه اقتصادی به نفع خود تبدیل کرده است. 2) پیاده‌سازی سیستم تنوع عملکردی: توسعۀ متنوع اقتصاد شهری می‌تواند توانایی اقتصاد شهری را برای مقاومت در برابر بحران‌های اقتصادی افزایش دهد. اگر یکی از جنبه‌های اقتصادی اشتباه پیش برود، جنبه‌های دیگر می‌توانند به توسعۀ شهر ادامه دهند. 3) پیاده‌سازی الگوی درآمد پایدار شهری: یکی از راهبردهای مهم تاب‌آوری اقتصادی در شهرهای ایران سیستم درآمد و هزینه است که می‌تواند شاخص مهمی برای سنجش سطح زندگی ساکنان باشد. ظرفیت درآمد و هزینۀ شهری شامل ظرفیت درآمد و هزینۀ ساکنان فردی و دارایی عمومی دولت و مجموعۀ مدیریت شهری است. 4) بسترسازی محیطی نوآوری در فضاهای شهری: سیستم استاندارد محیط نوآوری، شهرها و مدیریت شهری را برای تعیین چشم‌انداز، استراتژی، سیاست‌گذاری، اهداف نوآورانه و ایجاد فرایندها و پشتیبانی لازم برای دستیابی به نتیجۀ مورد انتظار، راهنمایی و هدایت می‌کند. محیط نوآوری بر تغییر مدل رشد اقتصادی محلی و منطقه‌ای تأثیر می‌گذارد. بهبود محیط نوآوری به پیشرفت علم و فناوری و در نتیجه ارتقای رشد اقتصاد منطقه و بهبود توانایی توسعۀ پایدار اقتصاد شهری منجر می‌شود.5) سیستم روند توسعه (متدولوژی سیستم‌های نرم): یکی از متدولوژی‌های توسعۀ سیستم که براساس رویکرد حل مسئله ارائه شده، روش متدولوژی سیستم‌های نرم‌ است. متدولوژی سیستم‌های نرم توسط پروفسور Peter Checkland (1997) و برای رویارویی با مسائل دارای اجزای اجتماعی، سیاسی و انسانی (اقتصادی) مطرح شده است. 6) باز بودن سیستم اقتصادی شهرها: باز بودن سیستم بر ارتباط متقابل محیط و عملکرد درونی سیستم تأکید دارد. نتیجه‌گیریشهرها به عنوان موتورهای توسعۀ اقتصادی فرصت‌های رشد را فراهم می‌کنند، اما با چالش‌های داخلی و خارجی مانند فقر، مهاجرت، آلودگی و بلایای طبیعی مواجه‌اند. تغییرات شدید در جمعیت و الگوی سکونت، بارگذاری‌های محیطی و اقتصادی را در مناطق پرخطر افزایش داده است. در سال‌های اخیر، نهادها و سازمان‌ها بر دستیابی به جوامع تاب‌آور تمرکز کرده‌اند، زیرا شهرها به دلیل خسار‌ت‌های اجتماعی ـ اقتصادی و تخریب زیرساخت‌ها، ریسک بالاتری دارند. حکمروایی خوب شهری زمانی اتفاق می‌افتد که یک سیستم اقتصادی شهری قوی و مختلط (دولتی ـ نیمه‌دولتی ـ خصوصی) که در آن تولید و توزیع کالاها و خدمات با مکانیزم بازارهای آزاد که توسط سیستم قیمت آزاد و رقابتی هدایت می‌شود (به جای بازارهای با برنامه)، انجام گیرد.تاب‌آوری شهری توانایی ساکنان شهر برای مقاومت در برابر خطرات اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی، زیست‌محیطی، بلایای طبیعی و آب و هوایی، فوریت تازه‌ای به خود گرفته و در گفتمان توسعۀ شهری به کانون اصلی تحولات تمدن جدید تبدیل شده است. در این بین، تاب‌آوری اقتصادی از اهمیت بیشتری برخوردار است.مشکلاتی که توسط محققان در مدیریت شهری مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد را می‌توان به طور تقریبی به دو بخش فیزیکی و غیرکالبدی تقسیم کرد. جنبه‌های کالبدی شامل مشکلات مربوط به آرایش فضایی است که دغدغۀ سنتی برنامه‌ریزان شهری بوده است. این‌ها شامل کاربری و مدیریت زمین، حمل‌ونقل، زیرساخت‌ها، معماری و ساخت‌و‌ساز، املاک و مستغلات، محیط‌ زیست و کاهش بلایا هستند. جنبه‌های غیر‌فیزیکی یا اجتماعی ـ اقتصادی شامل مسائل مربوط به اقتصاد، جامعه‌شناسی، نظریۀ سیاسی، مدیریت عمومی، مالیه عمومی، جرم و جنایت، مالیات و رفاه اجتماعی است.