فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهاقتصاد زیرزمینی یک پدیدۀ پیچیده و ناهمگن است که در آن عوامل تعیین‌کننده و پیامدها به ویژگی‌های واحدهای درگیر و عوامل کلان اقتصادی و نهادی بستگی دارد. به دلیل ماهیت چندوجهی اقتصاد زیرزمینی نظریۀ جامعی که بتواند این پدیده را در اقتصادهای در‌حال‌توسعه و توسعه‌یافته توضیح دهد وجود ندارد. در واقع، یک دیدگاه نظری که مبانی اقتصاد زیرزمینی را در یک کشور در‌حال‌توسعه توضیح می‌دهد برای درک ماهیت رایج آن در کشور توسعه‌یافته مناسب نیست. با توجه به سرعت تغییرات اقتصاد جهانی، اقتصاد زیرزمینی مدام زمینه‌ها و فرصت‌های جدیدی را برای رشد خود ایجاد می‌کند و لازم است که دولت‌ها به ‌طور مستمر به دنبال استراتژی‌های مؤثر و پایدار برای کنترل و کاهش اثرات آن باشند. مشاغلی که در اقتصاد زیرزمینی فعالیت می‌کنند به دلیل عدم رعایت الزامات مجوز، قوانین کار و استانداردهای ایمنی و عدم پرداخت مالیات نسبت به مشاغلی که به طور قانونی فعالیت می‌کنند، مزیت غیرمنصفانه‌ای را به دست می‌آورند و باعث تضعیف مشاغل رسمی و حتی خروج آن‌ها از بازار می‌شوند. با گسترش فعالیت‌های غیرقانونی، نرخ کلی جرم و جنایت افزایش یافته و با غلبۀ اقتصاد زیرزمینی بر اقتصاد رسمی که در آن کارکنان فاقد حمایت‌های قانونی و مزایای تأمین اجتماعی هستند نابرابری‌های اجتماعی ـ اقتصادی تشدید می‌شود. اقتصاد ایران همانند سایر اقتصادها متأثر از اثرات نامطلوب فعالیت‌های اقتصاد زیرزمینی است. بر اساس برآورد حجم اقتصاد زیرزمینی، در اقتصاد ایران بین 29 تا 36 درصد تولید ناخالص داخلی است. در این‌میان، شهر اردبیل به لحاظ ویژگی‌های خاص خود همچون پایین بودن درآمد خانوارهای شهری نسبت به میانگین کشوری، نامساعد بودن محیط کسب‌و‌کار و گسترش این شهر طی دهه‌های اخیر و افزایش جمعیت آن، مستعد گسترش فعالیت‌های اقتصاد زیرزمینی است. مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، از نوع توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر روش آینده‌پژوهی است. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز با استفاده از پرسشنامه و با بهره‌گیری از روش دلفی جمع‌آوری شده است. پرسشنامه‌ها توسط متخصصان اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری تکمیل شد. جامعۀ آماری پژوهش متشکل از اعضای هیئت علمی و متخصصان امور اقتصادی و شهری شاغل در دانشگاه‌ها و ادارات است. اعضای پانل دلفی به صورت گلوله برفی و به تعداد 30 نفر از افراد واجد شرایط برگزیده شدند. در دور اول با استفاده از روش تحلیل محتوی در قالب پرسشنامۀ بسته، مؤلفه‌های مؤثر بر گسترش اقتصاد زیرزمینی جمع‌آوری شد. در دور دوم دلفی اولویت‌بندی مؤلفه‌های مؤثر حاصل از مرحلۀ اول انجام شد. به این‌صورت که مجموع موارد مطرح‌شده در دور اول جمع‌بندی شده و برای شناسایی مهم‌ترین متغیرها به تعداد محدودتری از کارشناسان برای نظرخواهی ارائه شد. در مرحلۀ بعد ماتریس اثرات متقاطع برای امتیازدهی در اختیار متخصصان قرار داده شد. به منظور تکمیل ماتریس اثرات متقاطع و روشن شدن میزان ارتباط بین عوامل، نظرات خبرگان در طیف اعداد صفر تا سه اخذ شد. در مرحلۀ آخر با استفاده از نرم‌افزار میک‌مک عوامل مؤثر مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفتند و پیشران‌های کلیدی شناسایی شدند.یافته‌هابر اساس نظر متخصصان در زمینۀ موضوع پژوهش و با به‌کارگیری روش دلفی، در کل 35 شاخص تأثیرگذار بر اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل شناسایی شد. پس از شناسایی متغیرهای تأثیرگذار بر اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل و تشکیل ماتریس 35*35 تأثیرات متقابل و امتیازدهی توسط متخصصان، داده‌ها وارد نرم‌افزار میک‌مک شد. نتایج نشان داد متغیرهای مورد بررسی در کنار هم به گونه‌ای عمل می‌کنند که بخش اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل به صورت یک سیستم پایدار عمل می‌کند. پایداری بخش اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل نشان‌دهندۀ آن است که این بخش، توانایی نگهداری ساختار، انسجام و عملکردش را طی زمان داشته و امکان فروپاشی و از بین بردن آن میسر نیست. مهم‌ترین پیشران‌های اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل به‌ترتیب اولویت، بی‌ثباتی اقتصادی، تورم، ضعف در اجرای قوانین، تحریم، بروکراسی اداری، پایین بودن سطح حقوق و دستمزد، بی‌ثباتی نرخ ارز، سیستم قضایی ناکارآمد، عدم کارایی نهادهای نظارتی در سطح شهر و تراکم جمعیت است. در کنار این پیشران‌ها سه متغیر پایین بودن رشد تولید ناخالص داخلی شهر اردبیل، بیکاری و بالا بودن درآمد حاصل از فعالیت در اقتصاد زیرزمینی بیشترین وابستگی را به متغیرهای پیشران و نیز بیشترین تأثیرگذاری را بر متغیرهای وابسته دارند و به عنوان متغیرهای اعتماد اقتصاد زیرزمینی عمل می‌کنند. این سه متغیر به دلیل وابستگی به متغیرهای پیشران به‌سرعت تأثیرات را جذب می‌کنند و به دلیل تأثیرگذاری بر متغیرهای وابسته به‌سرعت تأثیرات را انتقال می‌دهند و باعث ایجاد نوسانات در سیستم می‌شوند. مهاجرت به شهر، عدم پایبندی به حاکمیت قانون، فقر، وجود فساد در نهادها، رواج سکونتگاه‌های غیررسمی در سطح شهر اردبیل، نابرابری درآمد در مناطق مختلف شهر، نرخ بالای جرم و جنایت و فعالیت غیررسمی در حوزۀ پسماندهای شهری به عنوان متغیرهای وابسته سیستم اقتصاد زیر‌زمینی شهر اردبیل عمل می‌کنند. نتیجه‌گیریاز میان 35 عامل بررسی‌شده در این تحقیق، 12 متغیر اصلی به عنوان عوامل کلیدی مؤثر بر گسترش اقتصاد زیرزمینی شناسایی شده‌اند و دارای تأثیرگذاری بالایی هستند. با توجه به صنعتی نبودن شهر اردبیل، بی‌ثباتی اقتصادی به بروز ناهنجاری‌های اقتصادی و اجتماعی منجر شده و مشوق افراد به فعالیت در اقتصاد زیرزمینی می‌شود. لذا ضعف در اجرای قوانین و همچنین، عدم کارایی نهادهای نظارتی و بروکراسی اداری موجود موجب شده که فعالان اقتصادی فعالیت در حوزۀ اقتصاد زیرزمینی را به فعالیت در بخش رسمی اقتصاد ترجیح دهند. تراکم جمعیت در شهر اردبیل در کنار گسترش شهر و حاشیه‌نشینی از عوامل تسریع‌کنندۀ فعالیت در حوزۀ اقتصاد زیرزمینی است. عامل جمعیت در کنار پایین بودن حقوق و دستمزد باعث شده که فعالیت در حوزۀ پسماندهای شهری گسترش یابد. سه متغیر پایین بودن رشد تولید ناخالص داخلی شهر اردبیل، بیکاری و بالا بودن درآمد حاصل از فعالیت در اقتصاد زیرزمینی بیشترین وابستگی را به متغیرهای پیشران داشته و بیشترین تأثیرگذاری را بر متغیرهای وابسته دارند. نتایج تحقیق حاضر نشان داد اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل به صورت یک سیستم پایدار عمل کرده و توانایی نگهداری ساختار، انسجام و عملکرد خود را طی زمان دارد. پایداری اقتصاد زیرزمینی شهر اردبیل نشان‌دهندۀ آن است که سیاست‌گذاری‌های مقطعی و جزئی در زمینۀ کنترل هر یک از پیشران‌ها اثر چندانی در کاهش فعالیت های اقتصاد زیرزمینی نخواهد داشت.