فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهشهرهای معاصر به دلیل رشد سریع و بی‌برنامه با چالش‌هایی نظیر آلودگی هوا، ترافیک، ساخت‌وسازهای غیررسمی و هزینه‌های بالای زندگی مواجه شده‌اند؛ در پاسخ، بسیاری از دولت‌های محلی در جهان به سیاست‌ها و برنامه‌های «شهر هوشمند» روی آورده‌اند.ظهور شهرهای هوشمند که از هم‌گرایی فناوری‌های پیشرفتۀ اطلاعات و ارتباطات نشئت می‌گیرد، فرصت‌ها و راه‌حل‌های متعددی برای مواجهه با مسائل شهری مدرن فراهم کرده است. شهر هوشمند به‌ عنوان الگویی فناوری‌محور، ظرفیت قابل‌ توجهی برای مقابله با مشکلات زیست‌محیطی، ارتقای بهره‌وری، توسعۀ اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی دارد و از همین‌رو، مورد توجه دولت‌ها، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها قرار گرفته است. در این میان، «حکمروایی هوشمند» به‌ عنوان یکی از ابعاد بنیادین و پیشران در تحقق شهر هوشمند، نقش کلیدی در سازماندهی و هماهنگی ذی‌نفعان و فعال‌سازی سایر ابعاد توسعۀ هوشمند ایفا می‌کند، چراکه تحقق شهر هوشمند فقط وابسته به نوآوری‌های فناورانه نیست، بلکه به حکمروایی هوشمند به‌ عنوان سازوکار کلیدی برای توسعۀ سایر ابعاد شهری نیاز دارد. در تهران با وجود علاقۀ فزاینده به فرایندهای حکمروایی هوشمند در سطوح محلی و ملی، بهره‌برداری کامل و بهینه از ظرفیت‌های تحول‌آفرین این رویکرد هنوز تحقق ‌نیافته است. بر همین‌اساس، هدف اصلی این تحقیق با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی شناسایی متغیرهای کلیدی تأثیرگذار بر حکمروایی هوشمند شهر تهران و آینده‌های احتمالی (سناریوها) در این زمینه است. بدیهی است پاسخ به این سؤالات می‎تواند برای پیشبرد و تحقق حکمروایی هوشمند شهر تهران در آینده مؤثر واقع شود.مواد و روش‌هامقالۀ حاضر به لحاظ ماهیتی، توصیفی ـ تحلیلی و از نظر هدف، کاربردی است که داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز آن با بهره‌گیری از روش‌های آینده‌پژوهی و از طریق پرسش‌نامه‌ها و مصاحبه‌های تخصصی با کارشناسان و متخصصان حوزۀ مدیریت شهری و علوم مرتبط جمع‌آوری شده است. در این پژوهش، برای شناسایی و تحلیل متغیرهای مؤثر بر حکمروایی هوشمند شهر تهران از چارچوب تحلیلی PESTEL بهره گرفته شده که عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناوری، زیست‌محیطی و حقوقی را پوشش می‌دهد.همچنین، تحلیل ساختاری با استفاده از نرم‌افزار Micmac برای بررسی روابط و وابستگی‌های متغیرهای کلیدی و تعیین متغیرهای اصلی انجام شده است. در نهایت، توسعۀ سناریوها با استفاده از روش ارزیابی اثرات متقابل انجام شده است.یافته‌هاابتدا نوزده متغیر در ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناوری، حقوقی و زیست‌محیطی شناسایی شدند. در نتیجه تحلیل ساختاری، تمرکز به چهار متغیر کلیدی با بیشترین تأثیرگذاری شامل رویکرد حکمروایی (از بالا به ‌پایین در مقابل از پایین ‌به ‌بالا)، ظرفیت تأمین مالی، آمادگی زیرساخت و فناوری و شفافیت و داده‌ باز محدود شد. بر اساس این بینش‌ها، چهار سناریوی متمایز برای حکمروایی هوشمند تهران تا سال 2050 تدوین شد: (1) آتلانتیس هوشمند ـ آینده‌ای شفاف و مبتنی بر نوآوری که با داده‌های باز، حکمروایی مشارکتی و ثبات مالی مشخص می‌شود؛ (2) آتلانتیس پایدار ـ روایت یک شهر هوشمند پایدار با حکمروایی هیبریدی؛ (3) آتلانتیس در بحران ـ شهر با حکمروایی متمرکز، نوآوری محدود و افزایش تنش‌های اجتماعی و (4) آتلانتیس منزوی – تهران را با حکمروایی متمرکز، و پسرفت فناوری و اقتصادی و عدم پیشرفت به سمت اهداف شهر هوشمند را ترسیم می‌کند.نتیجه‌گیریاین پژوهش با تحلیل آینده‌نگر حکمروایی هوشمند در تهران، بر مبنای چارچوب PESTEL، رویکردهای تحلیل ساختاری و سناریونویسی، به شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار بر مسیر تحول شهر هوشمند پرداخته است. این مطالعه رویکرد حکمروایی را به ‌عنوان یک عامل تعیین‌کنندۀ محوری در موفقیت حکمروایی هوشمند تأیید می‌کند و بر ضرورت تکامل از مدل‌های متمرکز و از بالا به ‌پایین به سمت چارچوب‌های مشارکتی فراگیرتر و تقویت متقابل بین شفافیت، داده‌های باز و اعتماد شهروندان به ‌عنوان یک اصل اساسی برای حکمروایی هوشمند تأکید می‌کند. همچنین، علی‌رغم شناخت جهانی نسبت به حکمروایی مشارکتی، پیاده‌سازی این مدل‌ها در بسترهای نوظهور همچون تهران با موانع بومی سیاسی، اقتصادی و نهادی مواجه است. مطابق با تحقیقات قبلی در مورد شهرهای هوشمند در اقتصادهای نوظهور، یافته‌ها بر چالش‌های مالی و زیرساختی به‌ عنوان محدودیت‌های اساسی که تهران باید به آن‌ها بپردازد، تأکید می‌کنند. به خلاف مدل‌های ایده‌آل موجود که برای بافت‌های شهری پیشرفته توسعه یافته‌اند، این تحقیق درک حساس به بافت متناسب با واقعیت‌های اجتماعی - سیاسی تهران ارائه می‌دهد. آیندة حکمروایی هوشمند تهران نه‌تنها به نوآوری‌های فناوری، بلکه به اصلاحات ساختاری، همکاری چندجانبة ذی‌نفعان و سیاست‌گذاری تطبیقی نیز وابسته است. در نهایت، در این تحقیق برای کشف مسیرهای بالقوۀ آینده، با استفاده از روش تحلیل تأثیر متقابل و بر اساس متغیرهای کلیدی 4 سناریو روایت شده است. سناریوهای تدوین‌شده، بینش استراتژیک و ابزارهای آمادگی را در اختیار سیاست‌گذاران قرار می‌دهند تا پیچیدگی‌های شهری در حال تحول شهر را بهتر درک کنند. سناریوهای به‌دست‌آمده پیش‌بینی نیستند؛ بلکه با هدف جرقه‌ زدن تخیل و به ذهن آمدن پیامدهای احتمالی در آینده روایت شده‌اند. آینده احتمالاً ترکیبی از هر 4 سناریو خواهد بود و حتماً سناریوهای دیگری وجود دارد که ما در نظر نگرفته‌ایم. ما در عصری از تغییرات بی‌ثبات جهانی زندگی می‌کنیم. با توجه ‌به اینکه اقتصادهای سراسر جهان در نوسان هستند و فناوری‌های جدید به‌سرعت در حال ظهور هستند، شهرها برای دستیابی به حکمروایی مؤثر و توسعۀ پایدار با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه‌اند. رویارویی با مسائلی مانند تغییرات آب‌وهوایی، از دست ‌دادن تنوع زیستی و بحران‌های بهداشتی، به ارزیابی مجدد سیاست‌ها و استراتژی‌های برنامه‌ریزی شهری نیاز دارد که سیستم‌های شهری سازگار و احیاکننده را ارتقا می‌دهند. برای دستیابی حکمروایی هوشمند به پتانسیل کامل خود، اقدامات قاطع مورد نیاز است. در حالی ‌که مسیر تحول دیجیتال فراگیر بدون موانع نیست اقدام جسورانه و استراتژیک، شکستن موانع و اولویت ‌دادن به انعطاف‌پذیری و همکاری بین سازمانی می‌توانند شکاف بین خدمات عمومی و نیازهای درحال‌توسعۀ شهروندان را پر کند و دورۀ جدیدی از اعتماد و مسئولیت‌پذیری را تسهیل کنند. البته در نهایت حکمروایی هوشمند نه یک راه‌حل جادویی برای تمام مشکلات و نه شهر هوشمند تصویری آرمانی و بی‌نقص است، بلکه این رویکرد ابزاری است که با نقش‌آفرینی به ‌عنوان یک کاتالیزور، به تغییر شکل مدیریت شهری برای توانمندسازی و بهبود خدمات جامعه کمک می‌کند. هدف نهایی نیز استفاده از این راهکار برای ارتقای کیفیت زندگی شهری و کاهش مشکلات و چالش‌های پیشروی شهرهاست. با درک این پیچیدگی‌ها، تهران می‌تواند با حرکت در مسیر شهر هوشمند با حکمروایی هوشمند در آینده خود را به‌ عنوان یک شهر مترقی که هم به رفاه انسان و هم به‌ سلامت محیطی پاسخ می‌دهد، قرار دهد. بر اساس مطالعۀ انجام‌شده توصیه می‌شود به سمت مدل توسعه‌ای که پیشرفته‌تر و مؤثرتر از مدل‌هایی است که تا به امروز با اقدامات بسیار پراکنده مشخص شده‌اند، همگرا شویم.