فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهخیابان‌ها به‌ عنوان یکی از فضاهای مهم شهری، نقش بسیار زیادی در ایجاد و تداوم جریان حیات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در یک شهر دارند. این فضاها نه‌تنها به ‌عنوان شبکه‌های ضروری برای جابه‌جایی مردم، کالا و وسایل نقلیۀ عمومی عمل می‌کنند، بلکه به‌ عنوان محلی برای بهبود تعاملات و ایجاد ارتباطات مردم نیز شناخته می‌شوند. این فضاها به عنوان بسترهایی برای رویدادهای فرهنگی و اجتماعی عمل می‌کنند و به جذب افراد به فضاهای عمومی و افزایش احساس تعلق به جامعه کمک می‌کنند. با توجه ‌به اهمیت زیاد خیابان‌ها در تشکیل فضاهای شهری پویا، بهینه‌سازی آن‌ها برای برخورداری از مطلوبیت بالا، امری ضروری است. با توجه به افزایش جمعیت و تنوع نیازها، خیابان‌ها باید به گونه‌ای طراحی شوند که پاسخ‌گوی نیازهای مختلف کاربران باشند. یکی از راهبردهای بهینه‌سازی و ارتقای کیفیت خیابان‌ها، پروژۀ خیابان کامل است که به خیابان‌هایی گفته می‌شود که به طور هم‌زمان و عادلانه، نیازهای مختلف کاربران، از جمله عابران پیاده، دوچرخه‌سواران، رانندگان، کاربران سیستم‌های حمل‌ونقل همگانی، توان‌یابان و سالمندان، کودکان و کسب‌‌وکارهای محلی را پاسخ می‌دهد. اهمیت طرح خیابان کامل از آنجا نشئت گرفت که بیشتر خیابان‌های شهری را خیابان‌های ناکاملی تشکیل می‌دادند که برای اتومبیل‌ها طراحی شده بودند و به اندازۀ کافی به نیازهای سایر کاربران توجه نداشتند. این خیابان‌ها معمولاً با مشکلاتی نظیر ترافیک سنگین، آلودگی هوا و عدم ایمنی برای عابران پیاده و دوچرخه مواجه بودند. با توجه به این امر که پروژۀ خیابان کامل در ایران برای نخستین‌بار در محور شهدای ایرانیت واقع در محلۀ نفرآباد منطقۀ 20 تهران اجرا شده و با توجه به چالش‌های موجود در فضای شهری تهران، این پژوهش با هدف ارزیابی پروژۀ خیابان کامل به منظور شناسایی عوامل تأثیرپذیر و اطلاع از کیفیت و کارایی اجرای آن بر جوامع محلی و درک بهتر نیاز‌های کاربران صورت گرفته است. در پی پاسخ به اهداف پژوهش، این پرسش‌ها مطرح می‌شود که ضریب اهمیت و تأثیرپذیری هر یک از مؤلفه‌ها در اجرای خیابان کامل نسبت به سایر مؤلفه‌ها چگونه بوده است؟ و اجرای پروژۀ خیابان کامل در خیابان شهدای ایرانیت چگونه بر کاربران این خیابان تأثیر گذاشته است؟ با بررسی این سؤالات می‌توان به درک بهتری از چالش‌ها و فرصت‌های موجود دست یافت و راهکارهایی برای بهبود کیفیت خیابان‌ها و فضاهای عمومی کارآمدتر، انسانی‌تر و همه‌شمول ارائه کرد.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نظر ماهیت و جهت‌گیری در دستۀ پژوهش‌های توصیفی ـ تبیینی و از نظر هدف، در دستۀ پژوهش‌های کاربردی قرار گرفته است؛ به منظور دستیابی به اهداف پژوهش، ابتدا از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی به استخراج معیارها پرداخته شده است. در تعیین این معیارها، باید به این نکته توجه داشت که اجرای یک خیابان کامل چطور بر رفتار و واکنش یک جامعه و محیط پیرامون تأثیر می‌گذارد. این معیارها باید به‌وضوح نشان‌دهندۀ چگونگی واکنش کاربران نسبت به اجرای پروژۀ خیابان کامل باشند. پس از تعیین معیارها در ادامه، اطلاعات مورد نیاز از طریق روش‌های مختلفی از جمله مشاهدات میدانی، مصاحبه‌ با کارشناسان شهری و تکمیل پرسش‌نامه جمع‌آوری شده است. نمونه‌گیری به صورت تصادفی از ساکنان و کاربران خیابان شهدای ایرانیت انجام شده و برای تبیین حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شده است که در مجموع، تعداد 374 پرسشنامه‌ از کاربران خیابان شهدای ایرانیت جمع‌آوری شد. اطلاعات جمع‌آوری‌شده از طریق نرم‌افزار SPSS در قالب جدول و نمودار توصیف و از طریق نرم‌افزار GIS مکانی شده‌اند. تحلیل داده‌ها به روش مدل‌یابی معادلات ساختاری (SEM) در نرم‌افزار لیزرل صورت گرفت. این روش به عنوان یک روش پیشرفته و ابزار قدرتمند در تحلیل داده‌ها این امکان را فراهم می‌سازد که ساختار و روابط پیچیده بین متغیرهای پنهان با یکدیگر و با متغیرهای مستقل بررسی و اثرات مستقیم و غیرمستقیم مؤلفه‌های مختلف پروژه تحلیل شوند. مدل‌یابی معادلات ساختاری در چهار مرحله انجام شده است. ابتدا، نرمال بودن داده‌ها مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، با استفاده از تحلیل عاملی مرتبۀ اول، ساختار پنهان موجود در داده‌ها شناسایی شد و از صحت مدل دربارۀ این ساختار پنهان اطمینان حاصل شد. آزمون نکویی برازش نشان داد مدل به‌خوبی با داده‌ها برازش شده، از این‌رو در مرحلۀ آخر ساختار پنهان داده‌ها به صورت چندمرحله‌ای از طریق تحلیل عاملی مرتبۀ دوم بررسی شده است.یافته‌هایافته‌ها بیانگر آن است که بیشتر کاربران خیابان شهدای ایرانیت را افراد 20 تا 60 سال به خود اختصاص داده‌اند که از این میان، حدود 44 درصد را بازنشستگان و افراد خانه‌دار تشکیل می‌دهند. این آمار نشان‌دهندۀ نقش مهم این گروه‌ها در استفاده از فضاهای این خیابان است. در این پژوهش، به تحلیل مؤلفه‌های مختلف در چهار بعد اجتماعی ـ فرهنگی، کالبدی، اقتصادی و زیست‌محیطی پرداخته شده است که هر یک از این ابعاد شامل مجموعه‌ای از معیارها هستند. دلیل انتخاب این چهار بعد مفهوم خیابان کامل و نتایجی است که از اجرای آن انتظار می‌رود. نتایج تحلیل عاملی مرتبۀ دوم نشان می‌دهد ابعاد اجتماعی ـ فرهنگی با بار عاملی 0/94 و کالبدی با بار عاملی 0/86 بیشتر از سایر عوامل تحت تأثیر اجرای خیابان کامل شهدای ایرانیت قرار گرفته‌اند. بعد زیست‌محیطی نیز بار عاملی 0/79 و بعد اقتصادی بار عاملی 0/42 را به خود اختصاص داده‌اند. در ادامۀ پژوهش، علاوه بر ابعاد، معیارها نیز مورد سنجش و آزمون قرار گرفته‌اند که از این میان، معیارهای آسایش کالبدی و فراگیری و همه‌شمولی به ترتیب بار عاملی 0/88 و 0/86 را به خود اختصاص داده‌اند.نتیجه‌گیریدر این پژوهش به سنجش اهمیت و اثربخشی مؤلفه‌های پروژۀ خیابان کامل شهری با تمرکز بر خیابان شهدای ایرانیت پرداخته شد. نتایج به‌دست‌آمده از مدل‌یابی معادلات ساختاری نشان می‌دهد ‌پروژۀ خیابان کامل شهدای ایرانیت در مجموع موفق عمل کرده و تأثیرات مثبتی بر محیط، جامعۀ محلی و حیاط شهری داشته است. این تأثیرات بیشتر در ابعاد اجتماعی ـ فرهنگی نمود پیدا کرده است، به طوری که امنیت و سرزندگی خیابان افزایش یافته و کاربران در تمام سنین و با توانایی‌های مختلف در این خیابان حضور پیدا می‌کنند. بعد اقتصادی نسبت به سایر ابعاد کمتر تحت تأثیر قرار گرفته، به طوری که تعداد کاربری‌های تجاری و فعالیت‌های اقتصادی در خیابان در حال حاضر نسبت به پیش از اجرای پروژه تغییر چندانی نکرده است و اراضی تجاری تنها 6 درصد از کاربری‌ها را به خود اختصاص داده‌اند، با این‌حال قیمت زمین در این محدوده با رشد زیادی همراه بوده است. با توجه به اثربخشی مثبت اجرای پروژۀ خیابان کامل شهدای ایرانیت بر کاربران این خیابان، می‌توان از رویکرد خیابان کامل به عنوان الگویی برای بهبود وضعیت سایر محورهای شبکۀ معابر در سایر مناطق شهر تهران و دیگر شهرهای کشور بهره‌مند شد.