فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهتاب‌آوری شهری به ظرفیت سیستم برای جذب آشفتگی‌ها، سازماندهی مجدد و حفظ همان عملکرد، ساختار و بازخوردها برای تحقق پایداری گفته می‌شود. آسیب‌پذیری بالای شهر دماوند در برابر سوانح طبیعی زلزله و سیل، به لحاظ قرارگیری در میان رشته‌کوه‌های البرز از یک سو و ناکارآمدی شیوه‌های برنامه‌ریزی و مداخله در توسعۀ فضایی از سوی دیگر، باعث تاب‌‌آوری پایین آن شده است. با توجه ‌به تفاوت وضعیت آسیب‌پذیری و ظرفیت تاب‌آوری پهنه‌های مختلف شهر در برابر سوانح، تحلیل و نگاشت فضایی وضعیت تاب‌آوری در برابر بحران‌ها ابزاری مؤثر برای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی‌ پایدار توسعۀ فضایی به شمار می‌رود. در این زمینه، هدف پژوهش به ارزیابی وضعیت و نگاشت فضایی تاب‌آوری شهری در دماوند اختصاص‌ یافته است؛ با این نیت که پهنه‌های آسیب‌پذیر از این منظر شناسایی و شیوه‌های مؤثر مواجهه با آن ارائه شود. در این زمینه، از روش‌شناسی نمایه‌سازی تاب‌آوری در ترکیب با نگاشت فضایی به مدد روش‌های تحلیل آمار فضایی با استفاده از نرم‌افزار جی‌آی‌اس بهره‌گیری شده است.مواد و روش‌هااین پژوهش از روش‌شناسی نمایه‌سازی تاب‌آوری در ترکیب با نگاشت فضایی به مدد روش‌های تحلیل آمار فضایی با استفاده از نرم‌افزار جی‌آی‌اس بهره گرفته است. بر این‌اساس، نخست به روش مرور اسنادی مدل مفهومی ـ عملیاتی تاب‌آوری شهری طراحی و سپس بر اساس آن وضعیت با استفاده از روش‌های آمار فضایی سنجش و ترسیم شد. در نهایت، از تحلیل چهار مؤلفۀ اصلی تاب‌آوری، شامل تاب‌آوری محیطی، پویایی اقتصادی، کارآمدی فضایی و تنوع اجتماعی و با استفاده از نمودارهای پراکندگی و تحلیل‌های فضایی، نتایج در سطح ‌‌محله‌ها مورد بررسی قرار گرفت. داده‌های مورد نیاز از منابع مختلفی شامل سرشماری سال ۱۳۹۵، داده‌های مکانی و لایه‌های جی‌آی‌اس، تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات گردآوری‌شده از سازمان‌های مرتبط استخراج شدند. این داده‌ها در محیط جی‌آی‌اس پردازش شدند و نقشه‌های موضوعی و لایه‌های اطلاعاتی لازم برای تحلیل تهیه شد.برای تحلیل فضایی مقوله‌های تاب‌آوری، شاخص‌های مرتبط با هر یک از مؤلفه‌ها انتخاب و تحلیل‌های فضایی به‌ صورت جداگانه انجام پذیرفت. این تحلیل‌ها شامل تحلیل تراکم کرنل برای شاخص‌هایی مانند تراکم جمعیت، فضاهای سبز شهری و کاربری‌های تجاری و کشاورزی، تحلیل شبکه برای بررسی دسترسی به خدمات امدادی و ایستگاه‌های حمل‌ونقل، و تحلیل اتصال‌پذیری با استفاده از اسپیس سینتکس (depthMapX) برای ارزیابی هم‌پیوندی شبکۀ معابر بود. همچنین، تحلیل تغییرات کاربری زمین با استفاده از Google Earth Engine برای شناسایی تغییرات بی‌رویه کاربری زمین انجام شد. در نهایت، هم‌پوشانی برای ترکیب شاخص‌های مختلف و تولید نقشه‌های نهایی تاب‌آوری شهری صورت گرفت.در مرحلۀ نهایی، نقشه‌های تهیه‌شده برای هر یک از مؤلفه‌های تاب‌آوری بررسی شدند. هر نقشه به‌ صورت رستری تهیه و مناطق با بالاترین و پایین‌ترین میزان تاب‌آوری مشخص شد. با هم‌پوشانی چهار نقشۀ رستری، نقشۀ تاب‌آوری تلفیقی استخراج شد که در آن رنگ سبز نشان‌دهندۀ بالاترین امتیاز تاب‌آوری و رنگ قرمز نشان‌دهندۀ پایین‌ترین امتیاز تاب‌آوری شهری بود. برای تحلیل ارتباط بین شاخص‌های تاب‌آوری، تحلیل رگرسیون فضایی و نمودارهای پراکندگی داده‌ها تهیه شد. این تحلیل‌ها به شناسایی الگوهای فضایی و ارائۀ پیشنهادهای کاربردی برای افزایش تاب‌آوری شهری کمک کرده‌اند.یافته‌هااین پژوهش با بررسی رابطۀ میان شاخص تلفیقی تاب‌آوری شهری و چهار مؤلفۀ کلیدی شامل تاب‌آوری محیطی، پویایی اقتصادی، کارآمدی فضایی و تنوع اجتماعی در محله‌های شهر دماوند، از نمودارهای پراکندگی داده‌ها و مدل‌های رگرسیون فضایی استفاده کرده است که نتایج مهمی را دربارۀ الگوهای تاب‌آوری در این شهر ارائه می‌دهد. بررسی تاب‌آوری محیطی نشان داد این عامل نقش تعیین‌کننده‌ای در بهبود تاب‌آوری فضایی محله‌ها دارد. محله‌هایی که دارای پایداری محیطی بالاتر هستند، تاب‌آوری بیشتری را نیز تجربه می‌کنند. در مقابل، مناطقی که با چالش‌هایی مانند تخریب محیط‌ زیستی، فرسایش خاک و فشار بر منابع اکولوژیکی مواجه هستند، از آسیب‌پذیری بیشتری برخوردارند. نتایج تحلیل رگرسیون فضایی نشان داد محله‌هایی با پوشش گیاهی بیشتر و زیرساخت‌های محیطی مناسب، پایداری بیشتری در برابر بحران‌های طبیعی و تغییرات اکولوژیکی دارند. در حوزۀ پویایی اقتصادی، یافته‌ها بیانگر آن است که محله‌هایی که از فعالیت‌های اقتصادی پایدار، زیرساخت‌های تجاری مناسب و تنوع شغلی برخوردارند، سطح تاب‌آوری بالاتری را نشان می‌دهند. از سوی دیگر، در برخی محله‌ها، با وجود برخورداری از تاب‌آوری کلی بالا، نابرابری‌های اقتصادی مشاهده می‌شود که می‌تواند ناشی از تفاوت در دسترسی به فرصت‌های اقتصادی و زیرساخت‌های اشتغال باشد. محله‌هایی که از لحاظ اقتصادی پویاتر هستند، انعطاف‌پذیری بیشتری در مواجهه با بحران‌های اقتصادی داشته و وابستگی کمتری به منابع مالی محدود دارند.رابطۀ کارآمدی فضایی و تاب‌آوری شهری نیز به ‌طور معناداری مثبت ارزیابی شد. محله‌هایی که از برنامه‌ریزی فضایی منسجم، دسترسی مناسب به خدمات شهری و زیرساخت‌های حمل‌ونقل کارآمد برخوردارند، سطح تاب‌آوری بالاتری دارند. در مقابل، پراکندگی نامنظم کاربری‌ها، شبکه‌های ارتباطی ناکارآمد و کمبود فضاهای عمومی کارکردی به‌ عنوان عواملی شناخته شدند که می‌توانند موجب کاهش تاب‌آوری در برخی محله‌ها شوند. به‌ویژه در مناطقی که تراکم بالای جمعیتی و فقدان نظام حمل‌ونقل یکپارچه وجود دارد، احتمال آسیب‌پذیری در برابر بحران‌های شهری افزایش می‌یابد.تحلیل تنوع اجتماعی نشان داد این مؤلفه نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری دارد. محله‌هایی که دارای ترکیب جمعیتی متنوع از نظر قومی، فرهنگی و اقتصادی هستند، به دلیل سرمایۀ اجتماعی قوی‌تر، تعاملات میان‌گروهی بیشتر و مشارکت اجتماعی بالاتر، در مواجهه با بحران‌ها عملکرد بهتری دارند. در مقابل، محله‌هایی که از انسجام اجتماعی کمتری برخوردارند، اغلب آسیب‌پذیرتر هستند و توانایی مدیریت بحران‌های اجتماعی و اقتصادی در آن‌ها کاهش می‌یابد. علاوه بر این، در برخی محله‌ها، به خلاف برخورداری از تنوع اجتماعی بالا، چالش‌هایی مانند تنش‌های فرهنگی یا نبود همکاری مناسب میان گروه‌های محلی مشاهده شد که نشان‌دهندۀ اهمیت سیاست‌گذاری‌ اجتماعی در افزایش تاب‌آوری محله‌ها است.نتیجه‌گیرینتایج این پژوهش نشان داد تاب‌آوری شهری دماوند تحت تأثیر چهار مؤلفۀ کلیدی تاب‌آوری محیطی، پویایی اقتصادی، کارآمدی فضایی و تنوع اجتماعی قرار دارد. محله‌هایی که از زیرساخت‌های شهری کارآمد، انسجام کالبدی و تنوع کاربری برخوردارند، سطح تاب‌آوری بالاتری دارند، در حالی ‌که منطقه‌های دارای محدودیت‌های توپوگرافی، توسعۀ نامتوازن و کمبود زیرساخت‌ها، آسیب‌پذیرترند. به‌ طور خاص، محلۀ گیلاوند به دلیل موقعیت استراتژیک، دسترسی مناسب به زیرساخت‌های شهری و پویایی اقتصادی، بالاترین تاب‌آوری را نشان می‌دهد، در حالی ‌که چشمه اعلا و شهرک آویشن به دلیل فاصله از مراکز خدماتی، گسترش بی‌رویۀ ویلاسازی و چالش‌های محیطی، پایین‌ترین میزان تاب‌آوری را دارند. محله‌های اوره، روح‌افزا، فرامه و حصار نیز در سطحی متوسط قرار گرفتند که این امر به دسترسی مطلوب به خدمات شهری و حمل‌ونقل عمومی نسبت داده شد. بر این‌اساس، راهکارهایی همچون تقویت زیرساخت‌های محیطی، توسعۀ پایدار فضاهای شهری، بهینه‌سازی کاربری زمین، تقویت اقتصاد محلی و افزایش سرمایۀ اجتماعی می‌تواند به افزایش تاب‌آوری شهر دماوند کمک کند. این پژوهش با ارائۀ رویکردی ترکیبی مبتنی بر نمایه‌سازی تاب‌آوری و نگاشت فضایی، الگویی برای تحلیل و برنامه‌ریزی در سایر شهرهای مشابه فراهم می‌کند و می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری‌های آینده در راستای کاهش آسیب‌پذیری و بهبود تاب‌آوری شهری باشد.