فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهدر پی تحولات ناشی از فناوری اطلاعات، گردشگری هوشمند به عنوان یکی از شکل‌های نوظهور گردشگری، به گامی متمایز در تکامل فناوری اطلاعات و ارتباطات در گردشگری تبدیل شده و ابعاد فیزیکی و حکمرانی گردشگری در حال ورود به عرصۀ بازی دیجیتال هستند. این مفهوم در مناطقی از جمله آسیا و اروپا به طور گسترده‌ای به یک اولویت استراتژیک در راستای توسعۀ گردشگری تبدیل شده و هم‌اکنون کشورهای مختلفی از سراسر جهان پروژه‌هایی را در جهت تحقق این نوع از گردشگری آغاز کرده‌اند. آمارها نشان می‌دهد اگر چه مفهوم هوشمندی در صنعت گردشگری سابقه‌ای طولانی ندارد، حجم بازار سفرهای هوشمند در جهان در سال 2023 رقمی در حدود 28/8 میلیارد دلار آمریکا را به ثبت رسانده است و با در نظر داشتن نرخ رشد مرکب سالانه 16 درصد، این مقدار به حدود 126/8 در سال 2033 خواهد رسید.در نتیجه، گردشگری هوشمند و مزایای متعدد آن برای گردشگران، ساکنان، مدیران و سایر ذی‌نفعان مقصد ضرورت اقدام در جهت پیشبرد اهداف و توسعۀ آن را برجسته ساخته است. در این مسیر بسترسازی و فراهم کردن زیرساخت‌های این نسل از گردشگری اولین گام در تحقق گردشگری هوشمند است که این موضوع در روند سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری بسیاری از کشورها نیز مد نظر قرار گرفته است. لذا تحقق گردشگری هوشمند مستلزم وجود زیرساخت‌های مناسب در مقیاس مختلف است که به ‌عنوان پایه‌ای برای توسعه و اجرای استراتژی‌های نوآورانه در گردشگری عمل می‌کنند و دستیابی به مزایای پایداری، رقابت‌پذیری و رضایت ذی‌نفعان را امکان‌پذیر می‌سازند. در ایران، علی‌رغم پتانسیل‌های فراوان گردشگری، تحقق مقاصد گردشگری هوشمند با چالش‌هایی مواجه است. توسعۀ گردشگری به عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصادی کشور، نیازمند توجه ویژه به زیرساخت‌های مدرن و فناوری‌های نوین است. در این راستا، مطالعۀ حاضر با بهره‌گیری از نظرات خبرگان در حوزه‌های گردشگری و فناوری اطلاعات و ارتباطات در قالب مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته تلاش دارد تا مهم‌ترین زیرساخت‌های مورد نیاز برای تحقق مقاصد گردشگری هوشمند در ایران را شناسایی کند و با مشخص کردن روابط بین عوامل و تأثیرات آن‌ها بر یکدیگر در قالب تحلیل آینده‌پژوهی، از طریق ارائۀ راهکارها و پیشنهادهای کاربردی گامی مؤثر در جهت توسعۀ این مفهوم بردارد.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر به روش آمیخته انجام شده است. بخش اول انجام پژوهش از نوع کیفی بوده و با روش تحلیل مضمون انجام شده است و هدف آن، شناسایی زیرساخت‌های پیش‌نیاز تحقق گردشگری هوشمند با درنظر داشتن شرایط روز کشور ایران است. به این‌منظور برای جمع‌آوری داده‌ها، ابزار مصاحبه انتخاب شد و برای انتخاب خبرگان به منظور انجام مصاحبه، از روش قضاوتی و در دسترس استفاده شد که با تکنیک گلوله برفی ادامه پیدا کرد. به این‌ترتیب، با افرادی که همگی فعالان حوزۀ هوشمندسازی یا گردشگری در شهر تهران بودند، ارتباط برقرار و جلسات مصاحبه‌ای با سؤال‌های نیمه‌ساختار‌یافته‌ برگزار شد و بعد از مصاحبه با 12 نفر، اشباع داده‌ها حاصل شد. سپس برای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها و استخراج مضامین از فرایندی جامع متشکل از 6 گام استفاده شد. در گام اول لازم است پژوهشگر با عمق و غنای محتوا کاملاً آشنا شود. در گام دوم، از کدها برای تقسیم داده‌های متنی به قسمت‌های قابل فهم‌تر استفاده می‌شود. سپس در گام سوم کدهای مختلف در قالب مضامین مرتب می‌شوند و در گام چهارم این مضامین پالایش می‌شوند. در گام پنجم مضامین کشف‌شده بر اساس اهداف و ادبیات تحقیق تعریف و نام‌گذاری شده و در گام ششم به عنوان آخرین گام از تحلیل، تحلیل و تدوین گزارش نهایی صورت می‌گیرد. سپس در فاز بعد برای بررسی شبکۀ زیرساخت‌ها و اثرگذاری آن‌ها بر یکدیگر در مسیر تحقق و پیاده‌سازی و انجام تحلیل آینده‌پژوهی در این زمینه، از تحلیل کمّی تأثیرات متقابل به کمک نرم‌افزار میک‌مک استفاده شد. در این راستا زیرساخت‌های شناسایی‌شده در بخش اول، در قالب ماتریس‌هایی طراحی شده و از خبرگان خواسته شد برای مشخص کردن تأثیرات متقابل هر بخش از زیرساخت‌ها، این ماتریس‌ها را تکمیل کنند.یافته‌هادر مجموعۀ نهایی 15 مضمون شناسایی شد و بر اساس مصاحبه‌های انجام‌شده با افراد آگاه و مطالعۀ پیشینۀ تحقیق، زیرساخت‌های بسترساز تحقق گردشگری هوشمند به دو دستۀ کلی فیزیکی و دیجیتال به عنوان مضامین فراگیر تقسیم‌بندی شدند. زیرساخت‌های فیزیکی براساس مضامین سازمان‌دهنده شامل سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند، امکانات و ابزارهای خدماتی و اقامتی هوشمند، فضای شهری هوشمند، جاذبه‌های گردشگری مجهز، تجهیزات ایمنی و امنیت فیزیکی و مراکز اطلاع‌رسانی و فرهنگی هستند. تحلیل تأثیرات متقابل این دسته از زیرساخت‌ها نشان داد ‌حدود 67 درصد از این زیرساخت‌ها با یکدیگر تأثیرات متقابل دارند و از بین آن‌ها سخت‌افزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات بیشترین تأثیر را بر سایر مؤلفه‌ها دارد.در کنار زیرساخت‌های فیزیکی، توسعۀ زیرساخت‌های دیجیتال نیز اهمیت بسزایی در تحقق گردشگری هوشمند دارد. براساس مضامین سازمان‌دهندۀ این زیرساخت‌ها شامل ابزارهای بهره‌برداری از کلان‌داده‌ها، ابزارهای هوشمند مدیریتی دربرگیرندۀ داشبوردها و دستیارهای هوشمند، سامانه‌های اطلاعاتی گردشگری، اینترنت رایگان و در دسترس، پلتفرم‌های آنلاین رزرو و برنامه‌ریزی، سیستم‌های پرداخت هوشمند، امنیت دیجیتال و حفاظت از داده‌های گردشگران و شبکۀ یکپارچۀ دستگاه‌های متصل هستند. تحلیل تأثیرات متقابل این دسته از زیرساخت‌ها نیز نشان داد حدود 71 درصد از این زیرساخت‌ها با یکدیگر تأثیرات متقابل دارند و از بین آن‌ها اینترنت در دسترس و امنیت دیجیتال بیشترین تأثیر را بر سایر مؤلفه‌ها دارد.نتیجه‌گیریگردشگری هوشمند یکی از انواع نوظهور در صنعت گردشگری است که مزایای متعدد آن ضرورت اقدام در جهت پیشبرد اهداف و توسعۀ آن را برجسته ساخته است. در این زمینه بسترسازی و فراهم کردن زیرساخت‌های این نسل از گردشگری اولین گام در تحقق گردشگری هوشمند است. در این راستا در پژوهش حاضر زیرساخت‌های پیش‌نیاز برای تحقق گردشگری هوشمند به وسیلۀ انجام مصاحبه با خبرگان و به‌کارگیری تحلیل مضمون استخراج شد. نتیجۀ این اقدام به مجموعۀ دسته‌بندی‌شده‌ای از 15 مضمون سازمان‌دهنده در قالب 2 مضمون فراگیر منجر شد. براساس یافته‌ها، توسعۀ زیرساخت‌های فیزیکی اولین بُعد از بسترسازی در مسیر تحقق مقاصد گردشگری هوشمند است که با پشتیبانی از کارکردهای گردشگری هوشمند در مقصد از جمله امکان فراهم کردن امکان جمع‌آوری و ارائۀ اطلاعات بلادرنگ و دسترسی به آن‌ها، برقراری ارتباطات مؤثر و افزایش امنیت و راحتی موجب بهبود کیفیت و ارتقای سطح خدمات در مقصد می‌شود که افزایش رضایت گردشگران و بهبود تجربۀ آنان را به دنبال دارد. به‌کارگیری این سخت‌افزارها ضمن پشتیبانی از تجربه‌ای توأم با فناوری برای گردشگران، به مدیران کمک می‌کند تا برنامه‌ریزی بهتری داشته باشند و منابع را به صورت بهینه‌تری مدیریت کنند. دومین بُعد از بسترسازی برای دستیابی به مقاصد گردشگری هوشمند نیز توسعۀ زیرساخت‌های دیجیتال است که به‌کارگیری آن‌ها در کنار زیرساخت‌های فیزیکی علاوه بر ارتقای تجربۀ گردشگران و رضایت آن‌ها، به مدیریت کارآمد مقصد، استفادۀ بهینۀ منابع و کاهش هزینه‌ها منجر می‌شود. در نهایت، زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات به توسعۀ پایدار، رقابت‌پذیری و رشد اقتصادی جوامع میزبان کمک می‌کند. از این‌رو، سرمایه‌گذاری در این حوزه و بهره‌گیری از نوآوری‌های تکنولوژیکی می‌تواند به ارتقای کیفیت خدمات گردشگری و جذب بیشتر گردشگران منجر شود.یافته‌های این پژوهش نشان داد تحقق مقاصد هوشمند گردشگری نیازمند رویکردی جامع است که در آن زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال به عنوان دو بُعد مکمل و به صورت هم‌افزا عمل کنند و علاوه بر تسهیل عملیات مدیریت هوشمند مقصد، نیازهای اساسی گردشگران را برآورده سازند و در نهایت، تجربۀ کلی سفر را بهبود بخشند. علاوه بر این، نتایج تحقیق تأکید می‌کند که زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال باید در چهارچوب یک استراتژی یکپارچه و به گونه‌ای طراحی شوند که نه تنها نیازهای حال حاضر را برآورده سازند، بلکه ظرفیت انعطاف‌پذیری و انطباق با فناوری‌های نوظهور در آینده را نیز داشته باشند. در نهایت می‌توان گفت که در تکمیل تحقیقات پیشین که غالباً بر تحلیل وضعیت موجود یا شناسایی موانع تمرکز داشتند، پژوهش فعلی با شناسایی جامع ابعاد زیرساخت‌های لازم، مدلی یکپارچه برای رسیدن به نقطۀ ایده‌آل ارائه داد که مسیر روشنی برای طراحی و پیاده‌سازی استراتژی‌های هوشمندسازی مقاصد گردشگری فراهم می‌کند. در نهایت، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران و مدیران گردشگری کشور، برنامه‌ریزی جامعی را برای اولویت‌بخشی به توسعۀ زیرساخت‌های بسترساز گردشگری هوشمند تدوین کنند. تحقق این اهداف می‌تواند به مواردی نظیر ایجاد اشتغال و افزایش رفاه اجتماعی منجر شود که همه از اهداف کلان توسعۀ ملی به شمار می‌آیند.