فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهطی زمان و تغییر شرایط و با توجه به شرایط اقتصادی، گونه‌های دیگری از مسکن که بتواند تمامی اقشار را پوشش دهد، با عناوینی همچون مسکن استطاعت‌پذیر، مسکن اجتماعی، مسکن عمومی، مسکن ارزان‌قیمت، مسکن حمایتی، مسکن بهینه و مسکن حداقل پدید آمد. (Islami, 2013) مسکن استطاعت‌پذیر یکی از مسائل مهم جامعۀ بشری است. هرگاه هزینۀ تأمین مسکن از ۳۰ درصد درآمد خانوار بیشتر باشد، خارج از استطاعت مالی آن خانوار محسوب می‌شود. (Zabetian et al, 2017) اصطلاح مسکن قابل استطاعت در دهۀ گذشته در اروپا، چه در محافل سیاسی و چه در حوزه‌های تحقیقاتی به‌سرعت در حال کسب ارزش است. گرچه اغلب به عنوان مترادف نزدیک اصطلاح مسکن اجتماعی استفاده می‌شود، اما به‌تازگی در حال یافتن تعریف و ابزار سیاست‌گذاری خاص خود در شهرها و کشورهای خاص است. مسکن قابل استطاعت مسکنی اجاره‌ای است که اجارۀ آن کمتر از بازار و برای طیف وسیع‌تری از درآمد خانوار نسبت به پروژه‌های مسکن اجتماعی، تعریف شده است. (Czischke & Van Brotel, 2018) مفهوم مسکن اجتماعی که گاه با عناوین دیگری همچون مسکن دولتی، عمومی یا مسکن قابل استطاعت هم شناخته می‌شود، دارای تاریخچه‌ای به نسبت طولانی در اروپای غربی است. (Saqaei et al, 2019) مسکن اجتماعی در کشورهای اروپایی بیشتر به صورت اجاره‌ای مورد بهره‌‎‌برداری قرار می‌گیرد. (Dadjoo, 2023) مسکن عمومی نوعی از تصرف است که در آن تمامی امکانات متعلق به متصدیان دولت است که مسکن عمومی می‌تواند مرکزی یا محلی باشد. این مسکن برای اقشار کم‌درآمد و توسط بودجه‌های دولتی تأمین می‌شود. (Malek-Mohammadi, 2015) مسکن ارزان‌قیمت، خانه‌ای است که نیازمند یارانۀ دولتی است. (Nasr Isfahani, 2016) این گونه مسکنی است برای اقشار کم‌درآمد جامعه که توان اقتصادی لازم را برای خرید و در اختیار گرفتن مسکن ندارند. (Modiri & Medghalchi, 2021) به طور کلی، منظور از مسکن ارزان‌قیمت، مسکنی است که برای اقشار کم‌درآمد جامعه ساخته می‌شود تا حداقل نیاز سکونتی آن‌ها برآورده شود. (Zaheri et al, 2017 Abdi,2022 &) مسکن بهینه پاسخی برای مشکل مسکن اقتصادی و با کیفیت برای قشر متوسط جامعه است. منظور از مساحت بهینه، سطحی محدود است، اما این محدودیت به معنای «حداقل» بودن معماری نیست. (Safar Moghaddam, 2018) مسکن حمایتی خدمات حمایتی برای افراد با مشکل بی‌خانمانی، شرایط مسکن ناپایدار، معلولیت طولانی‌مدت و خانواده‌هایی که با موانع متعدد در دستیابی و نگهداری از مسکن رو‌به‌رو هستند را شامل می‌شود. (Zahir Mottaki et al, 2020) مسکن حداقل نتیجۀ رشد جمعیت، تورم، مهاجرت به شهرها و تغییر شیوۀ زندگی در سال‌های اخیر است. (Sami Yousefi, 2017) ﺩﺭ کشورهای در ﺣﺎﻝ ﺭﺷﺪ، ﻣﺴﮑﻦ ﺣﺪﺍﻗﻞ ‬الزاماً به ﻣﻌﻨﺎی ﯾﮏ واحد مسکونی ﺗﻤﺎﻡ ﺷﺪﻩ ﻧﻴﺴﺖ.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬ (Sarlak, 2016) ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬تعدد این گونه‌ها و عدم تعریف دقیق آن‌ها باعث شده است دستگاه‌های اجرایی نتوانند برای هر پروژه، گونه و تسهیلات مناسب را انتخاب کنند. این مشکل سبب شکست پروژه می‌شود. هدف این مقاله، پس از شناسایی گونه‌ها، یافتن ویژگی‌های کلیدی برای تعیین تشابه و تمایز میان آن‌ها است. مواد و روش‌هادر مرور ادبیات با روش توصیفی گونه‌های مختلف مسکن با رویکرد اقتصادی و ویژگی‌های هر یک شناسایی شد و با استفاده از روش قیاس تطبیقی عناوین و ویژگی‌های کلیدی این گونه‌ها شناسایی شد. سپس، چارچوب مفهومی با استفاده از اطلاعات به‌دست‌آمده در بخش مرور ادبیات شکل گرفت. در ادامۀ این روند، چارچوب پیشنهادی با استفاده از تکنیک دلفی به 7 نفر از متخصصان حوزۀ مسکن به عنوان صاحب‌نظران تحقیق، ارائه شد تا اعتبار آن مورد سنجش قرار گیرد. پس از اعمال هر مرحله نظرات متخصصان در خصوص محتوا و گرافیک کار اعمال شد و این فرایند 3 مرتبه انجام شد تا اجتماع بین خبرگان صورت گیرد.یافته‌هابعد از انجام 3 مرحله نظرخواهی از متخصصان، نتایج نشان می‌دهد مسکن استطاعت‌پذیر، مسکن بهینه و مسکن حداقل از نظر حمایت، موقعیت، خدمات زیربنایی، مجری و مالکیت یکسان بوده و از نظر جامعۀ هدف با یکدیگر متفاوت‌اند؛ مسکن اجتماعی، مسکن عمومی و مسکن حمایتی از نظر موقعیت، حمایت و خدمات زیربنایی یکسان و از نظر مجری، جامعۀ هدف و مالکیت متفاوت‌اند.نتیجه‌گیریبه منظور پاسخ به این سؤال که آن دسته از ویژگی‌های کلیدی گونه‌های مختلف مسکن با رویکرد اقتصادی که می‌توانند مرز بین انواع گونه‌ها را مشخص کنند، کدام‌اند، با قیاس تطبیقی بین تمام تعاریف موجود، 6 ویژگی کلیدی شناسایی شد که شامل جامعۀ هدف، مجری، حمایت، موقعیت، مالکیت و خدمات زیربنایی می‌شود.برای پاسخ به این سؤال که گونه‌های مختلف مسکن با رویکرد اقتصادی چه تفاوت و تشابهی دارند، پس از شناسایی ویژگی‌های کلیدی و انجام 3 مرحله دلفی، این نتیجه حاصل شد که مسکن حداقل زیرمجموعه مسکن بهینه است، چرا که از نظر موقعیت، مجری، مالکیت، حمایت، خدمات زیربنایی و ساکنان با هم اشتراک داشتند. مسکن بهینه نیز زیرمجموعۀ مسکن استطاعت‌پذیر است، چرا که علاوه بر اینکه میان واژگان محوری با یکدیگر اشتراک‌های زیادی دارند، مسکن بهینه از این نظر که دارای مساحت بهینه وکیفیت لازم است، می‌تواند به عنوان زیرمجموعه‌ای از مسکن استطاعت‌پذیر در نظر گرفته شود.مسکن عمومی زیرمجموعه‌ای از مسکن اجتماعی است، چرا که از نظر موقعیت و حمایت و خدمات زیربنایی با یکدیگر مشترک هستند و مجری مسکن عمومی فقط بخش دولتی است، ولی مجری مسکن اجتماعی بخش خصوصی یا دولتی است و ساکنان مسکن عمومی زیرمجموعه‌ای از گروه هدف تعریف شده برای مسکن اجتماعی است.