بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای سرزندگی محلات شهری با روش دادهبنیاد (مطالعۀ موردی: محلۀ جلفای اصفهان)
نویسندگان
1 استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 دانشجوی دکتری طراحی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
3 استادیار، گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
doi
10.22034/uep.2024.441027.1459چکیده
مقدمهامروزه، یکی از دغدغههای مهم در طراحی فضاهای شهری، سرزنده بودن این مکانها است که باعث تداوم حضور شهروندان میشود. توجه به علایق شهروندان، ایجاد کاربریهای متنوع و فعال شبانهروزی، ایجاد کانونهای تجمع و تعاملات ساکنان، مشارکت دادن شهروندان در فرایند برنامهریزی محله و توجه به علایق و ترجیحات آنها، از نیازهای اساسی یک فضای شهری سرزنده است که بیتوجهی به آنها، موجب کاسته شدن توانمندی محیط در دستیابی به شاخصهای سرزندگی شهری میشود. محلۀ جلفا با توجه به اینکه محلۀ ارامنۀ شهر اصفهان است، یکی از محلههای مهم شهر محسوب میشود که جدای از نقش مهم آن در آسایش زندگی ساکنان محله، نقش مهمی در ارائۀ یک تصویر مطلوب برای گردشگران و سایر افراد واردشده به شهر نیز دارد و در تمامی برنامهها و برنامهریزیهای شهری مورد غفلت قرار گرفته است. امروزه، در محلۀ جلفای اصفهان یکی از عواملی که نسبت به چند دهۀ گذشته بیشترین تأثیر را در شادابی و نشاط شهرها و شهروندان داشته، فضاهای شهری است. با توجه به رشد سریع جمعیت و وسعت شهرها و همچنین ترافیک، آلودگی بصری، در دسترس نبودن خدمات، کمبود فضاهای عمومی مناسب برای تفریح، نبود ارتباطات اجتماعی، نبود پیادهروهای مناسب و در کل کمبود فضاهای جذب جمعیت، فضاهای شهری کارکرد واقعی خود را از دست دادهاند (شهر شاد). از اینرو، عدم نشاط و احساس شادی در مکانها و فضاهای شهری، یکی از چالشهای اساسی شهرسازان و طراحان شهری معاصر در ایران و شهر اصفهان محسوب میشود. با توجه به هدف اصلی پژوهش حاضر، به بررسی سرزندگی در محلۀ جلفای اصفهان پرداخته میشود.مواد و روشهابا توجه به اینکه در مطالعۀ حاضر به تبیین و بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای سرزندگی محلات شهری در محلۀ جلفای شهر اصفهان پرداخته میشود، پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی است، چرا که علاوه بر جنبۀ آگاهیبخشی و علمی، جنبۀ کاربردی نیز خواهد داشت. با توجه به هدف و ماهیت، این پژوهش از نظر روش، پژوهشی کیفی است. راهبرد مورد استفاده برای بخش کیفی نظریۀ دادهبنیاد (گراندد تئوری) و طبقهبندی اطلاعات جمعآوریشده از خبرگان تحقیق است. جامعۀ آماری تحقیق، اساتید و متخصصان شهرسازی و طراحی شهری است و حجم نمونه شامل 20 نفر از خبرگان است که به صورت نمونهگیری هدفمند انتخاب شدند. در نمونهگیری از دو روش نمونهگیری آسان و گلوله برفی استفاده شد. معمولاً در پژوهشهای کیفی برای کسب بیشترین اطلاعات، از نمونهگیری مبتنی بر هدف استفاده میشود، به منظور گردآوری دادهها از ابزار مصاحبۀ اکتشافی و نیمهساختاریافته استفاده شد. در نهایت پس از جمعآوری اطلاعات از بخشهای مصاحبه و بررسی منابع، در این مرحله از روش دادهبنیاد و کدگذاری (باز، محوری و انتخابی)، برای طبقهبندی دادهها استفاده شد. به منظور تجزیهوتحلیل اطلاعات و برای انجام بهتر پژوهش و استخراج کدها، مفاهیم و مؤلفههای محوری و تجزیهوتحلیل دادههای حاصل از مصاحبهها و پنلها از نرمافزار Maxqda استفاده شد. یافتههابراساس بررسی تحقیقات و یافتهها و دیدگاههای خبرگان رشتۀ طراحی شهری عوامل زیادی باعث شده است محلۀ جلفای اصفهان به عنوان یک محلۀ مطلوب که دارای کیفیت اجتماعی بالایی است، شناخته شود. شهر اصفهان دارای پیشینهای تاریخی از نظر فرهنگ و هنر، خط و معماری است. ابتدا باید شناختی کامل از شهروندان محلۀ جلفا ارائه دهیم که شامل زبان، فرهنگ و نوع آداب و رسوم آنان میشود که توانسته است تأثیر مهمی بر محیط اجتماعی خود داشته باشد. براساس یافتههای تاریخی، ساکنان این محله از اصفهان در واقع مردمانی بودهاند که براساس اسناد تاریخی در پنج مرحله مهاجرت باعث شکلگیری محلۀ جلفای اصفهان شده اند و دلیل آن نیز مهاجرت ارامنه در جلفای ارس است که توسط شاه عباس یکم صورت گرفته است. در مهاجرتهایی که طی مراحل مختلف صورت گرفته، نوع مهارت خانوادهها که شامل 200 خانوادۀ سنگتراش میشده، باعث توسعۀ حوزۀ غربی این شهرک شده است. با مهاجرت مرحلۀ چهارم که نزدیک به 12 هزار ارمنی در بخش شمالی زایندهرود به جلفا رونق بسیاری به دست آمده و در مهاجرت پنجم که به سال 1670 میلادی صورت گرفته، تعداد زیادی از گروههای مردمی منطقۀ ارامنۀ ارمنستان به جلفا و در محلۀ ایروانیها سکونت گزیدند.نتیجهگیریبا بررسی محلۀ جلفا عواملی که باعث افزایش و رونق گردشگری و جاذبههای طبیعی این منطقه شده شامل آداب و رسوم و نوع معماری شهری، نمادها، آرامگاه، کلیسا که آداب و رسوم و نگرش و فرهنگ یک اقلیت را نشان میدهند و گردهمایی در مراسمها، توجه به نوع بافت استحکام و زیبایی خانهها، ایجاد فضای سبز، بسترسازی فضای کسبوکار مناسب و جلوگیری از تجمع زیاد ماشینها در فضای شهری، ظاهر و مبلمان شهر و استفاده از نمادهای بصری جذاب و خلاقیت در نوع معماری شامل معماری ورودی در کلیساها، تقویت و حفظ پاتوقها و موقعیت قرار گرفتن خانهها و بسیاری از موارد دیگر میتواند در کیفیت محیط اجتماعی محلۀ جلفا تأثیرگذار باشد.
