بازنمایی تعریف معجزه ازدیدگاه علامه طباطبائی در کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»؛ مطالعهای انتقادی برمبنای رویکرد تحلیل محتوای مضمونی
نویسندگان
1
2 دانشگاه محقق اردبیلی
3
4 دانشگاه محقق اردبیلی
doi
10.22099/jrt.2026.54925.3328چکیده
پژوهش حاضر با هدف بازسازی نظاممند و تحلیل انتقادی تعریف معجزه در اندیشۀ علامه طباطبائی براساس کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»، بهعنوان منبعی دستاول، صورت گرفته است. تحلیل پیشینۀ پژوهش، اتکای غالب مطالعات بر منابع ثانویه و فقدان رویکرد تحلیلی منسجم در بازنمایی منطق درونی اندیشۀ علامه طباطبائی را آشکار میسازد؛ امری که ضرورت مراجعه به این منبع دستاول را نشان میدهد. مسئلۀ اصلی، ارزیابی جامعیت و مانعیت این تعریف با تمرکز بر دو مؤلفۀ «خرقعادت» و «تحدی» است که ازطریق روش تحلیل محتوای مضمونی در این کتاب پیگیری میشود. یافتهها نشان میدهد که علامه طباطبائی خرقعادت را نه در تعارض با اصل علّیت، بلکه در چارچوب ارادۀ الهی بهعنوان علت مطلق که بر علل مادی سیطره دارد، تبیین میکند. بااینحال، این تبیین فاقد معیارهای تجربی برای تمایز معجزه از پدیدههای طبیعی ناشناخته است. مؤلفۀ تحدی نیز بهعنوان شرط ضروری و وجه تمایز معجزه معرفی میشود، اما این اشتراط، جامعیت تعریف را با خارج ساختن پارهای معجزات از شمول آن، مخدوش میسازد و بهدلیل فقدان معیار داوری عینی، به گزارهای ابطالناپذیر با کارکرد ایمانی بدل میشود. در مجموع، گرچه رویکرد علامه طباطبائی ازمنظر الهیاتی دارای انسجام درونی است، اما تعریف ارائه شده ازنظر علمی فاقد جامعیت و مانعیتِ روششناختیِ لازم است. پژوهش در نهایت پیشنهاد میکند که برای برونرفت از این چالش، تلقی از تحدی باید از سطح یک هماوردیِ زبانیِ صرف، به یک تقابل معرفتی میان علم نامتناهی خالق و توان محدود مخلوق، ارتقاء و توسعۀ مفهومی یابد.
